Het woord 'sport'

''Let eens op die kloeke opgeschoten mannen door sport ontwikkeld,'' schreef Simon Gorter, de vader van dichter Herman, in 1866. Deze zin wordt beschouwd als de geboorte van het woord sport in de Nederlandse taal. Mooi niet.

Pieter Breuker van de Universiteit van Groningen heeft nu veel oudere vermeldingen gevonden. Hij schrijft dat in de nieuwsbrief van Stichting De Sportwereld.

In 1864 stond het woord sport in de Dikke van Dale, zie ik op de digitale versie van dit woordenboek. Dit is wat op mijn scherm verschijnt als ik daartoe opdracht geef:

Sport, v. (-en), trede eener ladder; dwarshout -, spaak in eenen stoel. ? *-, (engelsch woord), uitspanning (inz. het jagen); grap; (zeew.) houten klamp in eene stormladder; -sman, jager, visscher.

Het is in die tijd dus duidelijk dat sport as we know it in ieder geval uit de Engelse taal is gekomen en dat het onder andere iets met beweging en afleiding heeft te maken. Uitspanning was in die jaren namelijk een andere omschrijving voor vermaak of ontspanning. Breuker gebruikte als definitie verstrooien, wat in de buurt ligt. Het voerde hem stapsgewijs terug naar 1847.

Het begon met het lezen van een artikel over cricket in het blad Het Leeskabinet. Mengelwerk tot gezellig onderhoud voor beschaafde kringen. In 1848 stond hierin in een heerlijke zinnen vol komma's:

'Maar het cricket is ook een spel, waaraan zich zoowel de eerste lord als de armste werkman kan verlustigen, en het heeft daarbij boven alle overige Engelsche sports (vermakelijkheden) nog dit voor, dat het zich minder voor zulke ontzettende weddingschappen schikt, als waarvan de Engelschen liefhebbers zijn, dewijl het niet in weinige minuten beslist is, maar dikwijls dagen lang duurt.'

(Dit moet de langste en ingewikkeldste zin zijn die ooit is verschenen op een site over sport.)

Maar toen gingen collega's van Breuker, Simon Reker en Jan Posthumus, zoeken en keken in Algemeene Kunstwoordentolk van 1847, waarin sport is opgenomen. Er staat:

'Spel, scherts, grap, uitspanning, tijdverdrijf, kortswijl; landelijk vermaak, veldvermaak, inz[onderheid] alle ligchaamsoefeningen en uitspanningen, die vaardigheid, kracht en stoutheid vorderen als: paardenwedloopen of harddraverijen, jagt, wedloopen, wedstrijden van allerlei aard'.

En toen kreeg ik meel van de Taaladviesdienst van het Genootschap Onze Taal: ''Dat jaartal van 1847 staat al in de Van Dale Etymologie van 1997.'' Het was dus al lang bekend hoe oud het woord sport is in de Nederlandse taal!

Om precies te zijn staat er in dat Etymologisch woordenboek bij Sport:

1847 <eng. sport <disport <oudfr.desport [ontspanning] <me.lat. disportus, disporta, disportatio [verflauwing, genoegen, sport], disportum [recreatie, recreatieruimte in een klooster], van dis- [naar verschillende kanten, uiteen] + portare [brengen, overbrengen], portari [zich laten brengen].

Pieter Breuker schreef me hierop: ''Ik heb uiteraard het nodige (ook niet zichtbare) wetenschappelijke onderzoek gedaan voor mijn artikel over de vroegste datering van het woord sport in het Nederlands. Daartoe hoort bijvoorbeeld correspondentie met het Instituut voor Nederlandse Lexicografie in Leiden.

Daar was nog steeds 1866 als oudst bekende vindplaats geboekstaafd. Toen dat prestigieuze instituut mij dat meedeelde, meende ik me redelijk zeker te mogen voelen van 1848 respectievelijk 1847 als oudste vindplaats.

Toch gaat het in de wetenschap natuurlijk niet alleen om de feiten. Misschien wel minstens zo belangrijk is het aanzetten van anderen tot (vervolg-)onderzoek. Dat is precies wat er nu gebeurt: mijn artikel heeft jou geïnspireerd tot een speurtocht. Prima! En straks komt er iemand die een nog oudere vindplaats dan 1847 heeft gevonden.Ik ben dus helemaal niet ongelukkig met deze gang van zaken.''

Precies! Kennisvorming is een collectief proces en daar doe ik graag aan mee. Daarom deze tip voor Breuker en andere geïnteresseerden: vorig jaar werd ontdekt dat er al in 1840 werd gevoetbald in België, in Roeselare. Stel je eens voor dat in een verslag uit die tijd wordt gesproken over iets als de sport football. Dan kunnen we weer zeven jaar terug in de tijd, want Vlaams is ook Nederlands.

Overig

permalink | plaats reactie |

Reacties