Marco van Basten. De jaren in Italie en Oranje III

In samenwerking met boekhandel Scheltema in Amsterdam presenteerde Het Sporthuis gisteren Marco van Basten. De jaren in Italië en Oranje van Zeger van Herwaarden. Hieronder de tweede helft van hoofstuk 1.

De druk op De Mos werd te groot en hij kreeg zijn ontslag. Op dat moment waren alle ogen gericht op Van Basten, die op het veld zijn gelijk moest bewijzen. En Van Basten toonde zich na het tussentijdse vertrek van De Mos een koele kikker door tijdens de slotfase van de competitie Ajax de landstitel te bezorgen. Net zoals zijn grote voorbeeld Cruijff zette hij een conflict om in klinkende prestaties. Voor het eerst proefde hij de macht waarover een topspeler beschikt.

Tot tevredenheid van Van Basten was daarmee de weg vrijgemaakt voor de terugkeer van Cruijff. De oude meester stond in de zomer van 1985 als trainer zonder diploma''s te popelen om Ajax weer een internationale prijs te bezorgen. Voor Van Basten vormde de komst van zijn idool een belangrijke reden om bij Ajax voor twee jaar bij te tekenen en onder Cruijff, die hem als vanouds scherp praatte, speelde de jonge aanvaller een genadeloos goed seizoen. Hij scoorde 37 keer en werd daarmee afgetekend Europees topscorer. Het seizoen ''85-''86 was onbetwist zijn beste als clubvoetballer in Nederland.

Tijdens dat seizoen vond Van Basten in zijn leeftijdsgenoot John van ''t Schip een zielsverwant. ''Schippie'' zou naast Cruijff zijn enige vriend in de voetbalwereld blijven. Met veel jongens kon hij goed opschieten, maar in het voetbal voelde hij alleen bij ''Schip'' onvoorwaardelijke vriendschap. De elegante rechtsbuiten was ook een Cruijff-adept en Van Basten en hij spendeerden zó veel tijd bij Johan thuis in Vinkeveen dat het tweetal in Amsterdam tot fc Vinkeveen werd omgedoopt. Maar er trok een donkere schaduw over alle voorspoed. Op 16 oktober 1985, de avond dat Oranje met Van Basten in de spits een 1-0 nederlaag leed tegen België waardoor kwalificatie voor het wereldkampioenschap van 1986 op de tocht kwam te staan, kreeg zijn moeder een hartinfarct.

Toen Van Basten ''s nachts om één uur uit Brussel thuiskwam, kreeg hij van zijn vader te horen dat zijn moeder in het ziekenhuis was opgenomen. Twee weken later, ze lag nog steeds in het ziekenhuis, werd ze ook nog getroffen door een herseninfarct. Sindsdien functioneerde haar geheugen niet meer. Van Marco''s verdere loopbaan zou ze niets meekrijgen. Ze had permanente verzorging nodig, die haar man haar bood en biedt, tot op de dag van vandaag. Voetbal bleef voor vader Van Basten belangrijk, maar kwam voortaan op de tweede plaats. Hij begon Marco steeds meer los te laten, hoe pijnlijk dat ook voor hem was. Zijn jongste zoon verliet na de tragedie het ouderlijk huis om te gaan samenwonen met zijn vriendin Liesbeth van Capelleveen. Marco werd erg aangegrepen door de ziekte van zijn moeder. In het openbaar praatte hij er nooit over, maar zijn houding tegenover de buitenwereld werd afstandelijker.

Zijn toon tegenover de media, die door de lessen van Cruijff nooit overdreven hartelijk was geweest, werd nog droger en zakelijker. Hij deed zijn werk, meer niet, zei hij. Over voetbal wilde hij best praten, maar de rest bleef privé. De wereld buiten het voetbal liet hij rusten. Hij vond zichzelf alleen als voetballer belangrijk en ''in al die andere dingen gewoon niet interessanter dan andere mensen'', zoals hij het in 1988 zou verwoorden. Als hij al iets van zichzelf liet zien, was het irritatie om ''die bijdehante journalisten die nul komma nul verstand hebben van voetbal''.

Liet hij zich voor zijn debuut in Oranje nog verleiden tot de uitspraak dat het Nederlands elftal met spelers als Bennie Wijnstekers en Michel van de Korput ''brandhout'' was, vanaf de infarcten van zijn moeder werd zijn houding tegenover de media terughoudender. Behalve de ingetreden kilte, kende het seizoen nog een knik. Op 19 maart 1986 kwam Van Basten in een vriendschappelijke wedstrijd tegen rch verkeerd terecht op zijn linkerbeen en ging door zijn linkerenkel.

Hij had er veel last van, maar Cruijff toonde zich even onbarmhartig als De Mos. Hij dwong zijn grootste troef zo veel mogelijk te spelen. Van Basten werd niet in bescherming genomen tegen zijn eigen eerzucht, verbeet de pijn en miste slechts een handvol wedstrijden. Cruijff, die in zijn glorietijd vaak ten koste van fysiek ongemak was klaargestoomd voor belangrijke wedstrijden, beschouwde dat eigenlijk al als een paar te veel. Cruijff herkende veel van zichzelf als speler in Van Basten. De vergelijking lag ook voor de hand. Als je beelden van de jonge spits Cruijff en van Van Basten in zijn Ajax-tijd naast elkaar legt, is de gelijkenis treffend. Met en zonder bal de tegenstander net een stapje te vlug af, zonder dat daarvoor een schijnbeweging nodig was.

Het hupje om een tackle te ontwijken, het aannemen van de bal op volle snelheid, het anticiperen en dirigeren, de elegante, vloeiende manier van bewegen, dat waren allemaal onmiskenbare gelijkenissen tussen de trainer en zijn pupil, die bovendien de mentaliteit van een egocentrische solist deelden. Maar Cruijff ging verder dan vergelijken alleen. Hij projecteerde zijn ervaringen als speler op zijn oogappel en wendde op die manier zijn overwicht aan.

Zo liet de trainer Van Basten soms vanuit het middenveld spelen, in de schaduw van de veel minder getalenteerde aanvaller John Bosman. Dit deed hij omdat hij ervan overtuigd was dat Van Basten zich op den duur een linie moest laten zakken om meer aan de bal te komen en zo het spel te kunnen maken, een stap die Cruijff zelf als speler begin jaren zeventig had gezet. Maar Van Basten was te eerzuchtig om in dienst van Bosman te spelen, voelde zich niet op zijn plek en dwong snel weer de spitspositie af. Hij wilde de ster zijn, het middelpunt.

Zelf wedstrijden beslissen. Afmaken, niet aangeven. Uniek zijn, niet een van de velen. Bovendien herinnerde hij zich de woorden van zijn vader, die hem, elke keer als hij in zijn jeugd tot tranen toe kapot was geschopt, had gedwongen voorin te blijven spelen: ''Goede middenvelders zijn er genoeg, goede spitsen zijn zeldzaam.'' Hoe goed Van Basten ook was, in het seizoen ''86/''87 blesseerde hij zichzelf. En zwaar ook. De eerste maanden van het seizoen speelde hij nog steeds met pijn in zijn linkerenkel, waar hij in de vriendschappelijke wedstrijd tegen rch verkeerd op was terechtgekomen. Van Basten maakte zich over dit euvel echter niet al te veel zorgen.

Met een eenvoudige operatie zou het in de winterstop worden verholpen. Maar op 7 december 1986 kwam de grote klap. Een week voor de geplande operatie aan Van Bastens linkerenkel, speelde Ajax uit tegen fc Groningen. Marco''s broer Stanley, die jaren daarvoor was geëmigreerd naar Canada, was voor het eerst over en zag vanaf de tribune dat zijn broertje erop was gebrand om hem te tonen hoe goed hij kon voetballen. Misschien wel te gebrand. Toen het niet ging zoals hij wilde, raakte Van Basten gefrustreerd. Irritatie in zijn spel was het gevolg, een onhebbelijkheid die zich al vaker had geopenbaard. Juist doordat Van Basten op de Nederlandse velden veruit de beste speler was, kon hij niet goed omgaan met tegenslag.

Hij was het aan zijn stand verplicht uit te blinken en als dat een keer niet lukte, moesten zijn tegenstanders eraan geloven. Dan kon hij geniepig zijn. Tegen Groningen, echter, verloor Van Basten de controle. De irritatie uitte zich het eerste kwartier in overdreven ijver bij het meeverdedigen, wat bij spitsen vaak fout afloopt. Na twintig minuten zette hij aan de zijlijn een late en onnodig harde tackle in op Edwin Olde Riekerink. Een botsing was het gevolg, waarbij de rechterenkel van Van Basten hard werd geraakt. Hij kromp direct ineen van de pijn en kon niet verder spelen. Zijn gedrevenheid om altijd de beste te zijn resulteerde in de schaduw van de hoofdtribune van het Groningse Oosterpark in een frustratie-overtreding, met als gevolg een kapotte rechterenkel.

Op 15 december werd in het Prinsengrachtziekenhuis in Amsterdam door de Zwitserse orthopedisch chirurg René Marti de operatie aan de linkerenkel uitgevoerd en die verliep zonder problemen. Marti, die begin jaren zeventig naar Amsterdam was gekomen en een enorme reputatie had opgebouwd als operateur, sneed de linkerenkel open, verwijderde losse botsplinters uit het spronggewricht en legde een zenuw vrij. Vervolgens werd alles weer vastgezet en dichtgenaaid. De revalidatie bij fysiotherapeut Reinier van Dantzig in zijn kliniek in het Zwitserse skioord Thyon 2000 verliep goed. Daar werd Van Basten klaargestoomd voor de kwartfinale tegen Malmö voor de Europacup ii, een prijs waar Cruijff zijn zinnen op had gezet. De linkerenkel hield zich voortreffelijk.

Maar de pijn in de rechterenkel bleef. Van Basten toonde zich bij zijn rentree begin maart tegen Excelsior weliswaar een natuurtalent door zonder wedstrijdritme meteen te scoren, maar zijn lichaam bleef protesteren tegen de roofbouw. Achteraf zou Van Basten beseffen dat hij zichzelf meer tijd had moeten gunnen. ''Elke voetballer begint te vroeg na een blessure, maar er is een wezenlijk verschil tussen te vroeg beginnen en veel te vroeg beginnen. Als je te vroeg begint kun je nog wel herstellen, dat is topsport, tegenslagen horen erbij, maar veel te vroeg beginnen...,'' zei hij in december 1989. En de wedstrijden in het voorjaar van 1987 kwamen veel te vroeg. Voor elke wedstrijd werd zijn rechterenkel ingetaped en na afloop ging zijn voet direct in een emmer met ijs.

Verder stond Van Basten voortdurend onder behandeling van fysiotherapeuten. Na de wedstrijden tegen Malmö midden maart, waarin hij de pijn vergat en het beste van zichzelf gaf, was hij gesloopt. De rest van het seizoen speelde hij met pijnstillers. Het landskampioenschap was al snel onhaalbaar voor Ajax en dus zette Cruijff al zijn kaarten op het veroveren van een internationale prijs, die zonder zijn spits onhaalbaar was. De 22-jarige Van Basten barstte van de pijn, maar het werd, ondanks tal van scans en andere onderzoeken, niet duidelijk wat er precies mis was met zijn rechterenkel.

Een operatie was daarom uitgesloten. Met zo nu en dan wat rust zou de toestand wel verbeteren, zo beweerden de artsen. Bij Ajax werd de aanvaller door niemand tegen zichzelf in bescherming genomen, zeker niet door Cruijff. Bovendien was Van Basten, die in de belangstelling stond van diverse Europese topclubs, zelf ook gebrand om uit te blinken in internationale wedstrijden.

Hij weigerde toe te geven aan de pijn. Daarvoor was het seizoen voor hem te belangrijk. ''Als ik goed weg wil komen moet ik ook goed presteren, een investering in jezelf. Juist dit seizoen moet ik dus wat laten zien en ook Johan wil dit seizoen het maximale rendement uit alle spelers halen,'' had Van Basten al gezegd toen het voetbaljaar ''86-''87 amper was begonnen. Cruijffs wil was voor Van Basten wet. Hoe kon hij, een vroege twintiger, twijfelen aan de man die hem zoveel bijbracht? Hoe kon hij ingaan tegen zijn voorbeeld, die hem kon uitdagen en tergen als geen ander? Die hem motiveerde en inspireerde?

De man, die hem voor de halve finales tegen Real Zaragoza inprentte nooit bang te zijn voor een tegenstander. ''Wie het ook is, laat je nooit imponeren,'' zei hij. ''Ga altijd uit van je eigen kwaliteiten,'' hield hij hem voor. ''Jij bent veel beter dan die jongens.'' Van Basten voelde zich zoals gezegd bij tijd en wijle weliswaar ''compleet sufgeluld'' door Cruijff, maar zijn idool kon hem wel het gevoel geven de hele wereld aan te kunnen.

Zoals tegen Zaragoza. In beide halve finales steeg Van Basten uit boven zichzelf. Ongrijpbaar zweefde hij over het veld om direct na het laatste fluitsignaal met een van pijn vertrokken gezicht de emmer met ijs op te zoeken. Zijn ambitie om op internationaal niveau te vlammen, was zo sterk dat het niet in hem opkwam te luisteren naar zijn lichaam, dat schreeuwde om rust. Of zoals hij zelf in 1996 zei: ''Ik ben daar te jong in geweest. Veel te gretig. Ik wilde me etaleren. Ik wilde graag voetballen.

Achteraf zeg ik van: god, in die periode met de knowhow en al de ellende die ik heb meegemaakt met mijn enkel, met de kennis die ik er nu over heb, had ik natuurlijk nooit moeten gaan voetballen. Ik had me toentertijd goed moeten laten onderzoeken en vervolgens zeggen: wat is nu verstandig. En daarna aan voetballen moeten gaan denken.'' Maar Marco van Basten gaf alles. De spits verbeet voor Cruijff de pijn en bezorgde Ajax op 13mei 1987 in de finale tegen Lokomotiv Leipzig met een prachtige kopgoal de felbegeerde Europacup ii. Op dat moment had Van Basten al voor Italië gekozen.

En wel voor AC Milan, een van de Europese clubs die hem al enige tijd nauwlettend in de gaten hielden. Een week voor de finale tekende de Ajacied een contract bij ac Milan, samen met Ruud Gullit, naar wie alle aandacht uitging. Vanwege het aflopen van zijn contract kostte Van Basten Milan vrijwel niets, terwijl met de transfer van de flamboyante psv''er een afkoopsom van 17 miljoen gulden was gemoeid, waarmee Gullit na Diego Maradona de duurste voetballer ooit werd. De overgang van Gullit naar Milan was maandenlang voorpaginanieuws geweest in de Italiaanse sportkranten. De ophef over zijn landgenoot had Van Basten volledig uit de wind gehouden.

Die kon ongestoord zijn gang gaan en onderhandelde in alle rust met vertegenwoordigers van Milan. Hij had Silvio Berlusconi, een puissant rijke zakenman die de wereld van de Italiaanse media bezig was te veroveren, al in de zomer van 1986 gesproken. Het was de tijd dat de Italiaan Milan als kersverse voorzitter net had gered van een faillissement. Het leiden van een grote voetbalclub zag hij als ideaal uithangbord voor al zijn andere ondernemingen. Berlusconi, die bekendstond als doelgericht en snel in het nemen van beslissingen, wilde dat Van Basten meteen een voorcontract tekende. Dat vond de jonge speler te snel, maar hij zei wel dat Milan de eerste gegadigde was. Lopende het seizoen hield Milan het contact warm en leerde Van Basten de club en vooral de visie van de nieuwe trainer Arrigo Sacchi steeds beter kennen. Diens on-Italiaanse intentie om aanvallend te spelen, sprak de spits direct aan.

Hij hield de besprekingen die in het voorjaar van 1987 steeds concreter werden zo lang mogelijk geheim. Zelfs zijn vader hoorde pas op het laatste moment van de op handen zijnde transfer. Op 23maart werd de overgang van Gullit naar ac Milan bekendgemaakt, met vreugdetaferelen in Milaan als gevolg. Het contract van Van Basten werd in april rondgemaakt door Cor Coster, die sinds 1984Van Bastens belangen behartigde en in diens laatste verbintenis met Ajax een gelimiteerde transfersom had laten opnemen van maximaal 1,7 miljoen gulden. Ondanks het uitstekende contract probeerde Cruijff Van Basten nog ervan te weerhouden naar Milan te gaan. De jonge ster was nog maar 22. Zelf was Cruijff pas op zijn 27ste van Ajax naar Barcelona gegaan.

Als internationale vedette met drie Europacups op zijn naam, kon niemand hem toen meer iets wijsmaken. Weer nam Cruijff zijn eigen ervaringen als speler als mal voor de carrière van Van Basten. Volgens hem was jaar veel te jong om naar het buitenland te gaan. Bovendien had de aanvaller te weinig prijzen gewonnen, zodat hij bij Milan niet als vedette zou binnenkomen. Van Basten zou, zo oreerde Cruijff, worden beschouwd als een van de velen en verkeerde dus niet in de positie de boel in Milaan naar zijn hand te zetten.

Er zat wel een kern van waarheid in die redenering, maar de achterliggende gedachte van Cruijff was natuurlijk dat hij zijn beste speler voor Ajax wilde behouden. Zijn pogingen waren tevergeefs. Van Basten bleef bij zijn beslissing en tekende het contract. De spits was een koopje voor Silvio Berlusconi, die het roemruchte Milan met het aantrekken van Gullit en Van Basten nieuw leven wilde inblazen. Behalve van de geringe kosten was Berlusconi ook erg gecharmeerd van de stijl van Van Basten. Vlak voordat hij tot voorzitter was benoemd, had hij een videoband gezien met fragmenten van de topscorer. Na een handjevol doelpunten wist hij genoeg.

Hij zette de band stil en zei: ''Ik heb genoeg gezien. Die jongen wil ik hebben.'' Van Basten voelde zich in de zomer van 1987 klaar voor de stap. Hij was Nederland ontgroeid, zoals hij zes jaar eerder het Utrechtse amateurvoetbal was ontstegen. De Nederlandse competitie beschouwde hij als het land der blinden, waar hij te makkelijk koning was. In de eredivisie viel niets meer te winnen, in de Italiaanse Serie a des te meer. De eerzuchtige spits had met het winnen van de Europacup ii aan internationaal topvoetbal geroken en het smaakte naar meer. Italië was het beloofde land. Zich waarmaken in de sterkste competitie ter wereld, dat was Van Basten op het lijf geschreven.

Van Basten senior hoefde geen moment te missen van de verrichtingen van zijn lieveling in het internationale topvoetbal. Marco had in zijn contract laten vastleggen dat zijn vader op kosten van de club voor thuiswedstrijden heen en weer van Amsterdam naar Milaan mocht vliegen. De club bood vader Van Basten een vaste tribuneplaats in het San Siro, zodat hij de prestaties van zijn zoon in het roodzwart perfect kon volgen. Sommige Nederlandse voetbalkenners twijfelden over het slagen van Van Basten in het tenue van Milan. Het verdedigen in Italië was tot een kunstvorm verheven en Van Basten zou een paar van de beste defensies ter wereld partij moeten geven. Of hij dat aan zou kunnen, was gedurende de zomer van 1987 een geregeld terugkerende vraag. Aan zijn voetbalkwaliteiten zou het niet liggen, daarvan was iedereen overtuigd.

Marco van Basten had de elegantie van Rob Rensenbrink, de doelgerichtheid van Ruud Geels en hij speelde net zo effectief als Johan Cruijff in zijn beste dagen. Van Basten maakte geen beweging te veel. Zijn spel zag er zo simpel uit dat het geen kunst leek. Maar de gangbare mening was dat zijn opmerkelijk goede prestaties in de Nederlandse competitie en tegen internationale middenmoters als Real Zaragoza en Lokomotiv Leipzig, nog geen enkele garantie vormden voor succes in de Serie a. Als Van Basten zelf al twijfels had, sprak hij die niet uit. Hij zei het Italiaanse avontuur vol vertrouwen tegemoet te zien en waagde zich verder niet aan speculaties. Hij voelde zich rijp voor de stap, maar merkte op dat het natuurlijk niet honderd procent zeker was dat hij zou slagen.

Met vier doelpunten in de laatste competitiewedstrijd tegen pec Zwolle nam hij afscheid van Ajax. Hij ging zes weken op vakantie in de hoop dat zijn rechterenkel na een periode van volledige rust zou zijn hersteld voor de eerste trainingen van Milan begin juli.

ISBN 90-295-63869 en het boek kost €17,50

Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam · Antwerpen

Sportboeken

permalink | plaats reactie |

Reacties