Zoeken

In het begin van de Elfstedentocht was het de gewoonte om de belevenissen van de tocht op papier te zetten. Minne Hoekstra bijvoorbeeld won de eerste tocht van 1909 twee keer: eerst als schaatser en daarna als schrijver van het mooiste verhaal hierover. En ook de winnaars van de volgende vier tochten - 1912, 1917, 1929 en 1933 - hebben hun belevenissen op schrift gezet. Het is Oral History - mondelinge geschiedschrijving - op zijn best, want dichter op die tochten kunnen we niet komen. Al die verhalen uit de eerste hand zijn nu toegankelijk gemaakt op de Elfsteden-wiki van de VPRO en de NPS, die hoort bij het project De Elfstedentocht Gaat Door!.

Uit het verhaal van 1909
Door Jurryt van de Vooren

Hoekstra was dus tweevoudig winnaar in 1909: als sporter en als schrijver. Het Historisch Themakanaal schrijft:

''Het verhaal van Minne Hoekstra is een juweeltje uit de Nederlandse verhaalcultuur. Je kunt het rustig literatuur noemen: met de pen schildert de toenmalige theologiestudent zo''n inlevend tafereel dat het ook de hedendaagse lezer geen enkele moeite kost om zich door zijn belevenissen te laten meeslepen.''

Hoekstra voert de lezer door alle gebeurtenissen van de eerste Elfstedentocht uit de geschiedenis. Over de problemen met de start bijvoorbeeld: ''Egyptische duisternis alom; op goed geluk gaat ''t nu maar recht vooruit; geen oever is meer te zien, alles is grijs, donker grijs.''

Vijf nekjes

Sportpsychologie van de bovenste plank is als Hoekstra tussen Leeuwarden en Franeker - de tocht van 1909 werd in andere richting gereden dan we nu gewend zijn - de kopgroep inhaalt: "Goeien morgen, zijn jullie de voorsten?"

''Alle vijf nekjes draaien ''n halve zwenking rechtsom; op ieders aangezicht eenige verwondering.''

1912 en 1917

Coen de Koning won de Elfstedentochten van 1912 en 1917. Zijn kleinzoon Coen Rams stuurde de VPRO en NPS de nog onbekende memoires van zijn opa op, waarin ook de tochten van 1912 en 1917 worden beschreven.

Over zijn zege van 1912 was een klacht ingediend door Jan Ferwerda, waarna het bestuur zich terugtrok om hierover een oordeel te vellen. De Koning was onschuldig, oordeelde het, maar toch was hij ontevreden hierover. Tijdens de huldiging sprak hij daarom de volgende woorden:

Coen de Koning zelf
"Geacht bestuur, dames en heren. Ik heb vele overwinningen behaald en alle prijzen heb ik in een eerlijke strijd gewonnen. Ik heb een kast met medailles waar geen smetje aan kleeft. Doch als ik deze prijs aanvaard, dan rust daar een smet op. Want al heeft het bestuur het protest van de heer Ferwerda afgewezen, er zou voor mij toch een smet aan blijven kleven. Daarom accepteer ik deze prijs niet. Op voorwaarde dat er een grondig onderzoek door het bestuur zal worden ingesteld en als blijkt dat ik eerlijk heb gewonnen, waaraan ik geenszins twijfel, dan zal ik de prijs gaarne ontvangen. Maar dan moet ik in de drie grootste dagbladen van Nederland gerehabiliteerd worden."

Wat vier maanden later inderdaad is gebeurd.

Desondanks zinde De Koning in 1917 op sportief wraak. Vlak voordat deze tocht begon merkte De Koning een groepje schaatsers op: ''En ja hoor, daar zag ik ook Ferwerda bij staan. De tweede aankomende in 1912. Ik sloot mij bij dit clubje aan en toen deelde ik de heer Ferwerda mee dat ik of als eerste zou aankomen of als dat niet zo was, ze een doodskist voor mij moesten bestellen. Want een tussenweg was er niet. Het werd even stil, doch daar de tijd van starten naderde, waren allen in de weer om zich daarvoor klaar te maken.''

Net als Hoekstra in 1909 sportpsychologische oorlogsvoering zonder weerga. Ferwerda werd die dag aan flarden gereden.

De Elfstedenwiki heeft trouwens ook de memories van Ferwerda over deze tocht van 1912 gepubliceerd.

Jan Ferwerda schrijft
Karst Leemburg

De tocht van 1929 werd voor de eerste keer gewonnen door een schaatser uit Leeuwarden: Karst Leemburg. In moeilijk toegankelijk handschrift liggen zijn herinneringen aan die dag in het Fries Historisch en Letterkundig Centrum Tresoar. Op de Elfstedenwiki is zijn verhaal in iets leesbaarder variant geplaatst. Onder meer over zijn bevroren teen, die hij sindsdien op sterk water bewaarde.

Hij schreef wat hij meemaakte toen hij eindelijk weer thuis was: ''Nadat ik even gerust had in mijn ledikant, kwam ik tot de ontdekking dat de grote teen van mijn linkervoet van de kou had geleden. Ik dompelde hem in een flinke bak ijskoud water. Later bleek dat ik dit goed gedaan had, want hij was werkelijk bevroren.''

Leemburg laat zijn teen zien
Een debutant wint

De laatste winnaar, die zijn belevenissen schriftelijk heeft vastgelegd, is Abe de Vries. In 1933 won hij - als debutant! - de Elfstedentocht. Hij start zijn verhaal met een enorme wijsheid: ''Als je ''s morgens al direct door het ijs zakt is de gehele dag bedorven.''

Hilarisch is de finish in Leeuwarden, die er niet was. Samen met Sipke Castelein kwam hij daar aan. Ze hadden de afspraak gemaakt gezamenlijk de eindstreep te passeren. Maar waar was die?

''Toen wij in het oosten Leeuwarden binnen reden, ging de wedstrijdleiding het ijs op en liet men een politie-agent met zijn schaats een streep over het ijs trekken, zo''n 200 meter voor de Groenweide. Ik reed daar argeloos over heen, gevolgd door Sipke.''

De Vries werd als winnaar aangewezen, maar hij pikte dat niet. Want afspraak was afspraak en dus diende hij een protest in om niet als enige winnaar te worden aangewezen. Het protest werd toegewezen.

Voor iedereen

Al deze verhalen uit de eerste hand zijn nu dus voor een ieder die het wil toegankelijk. Hieronder nog even alle verhalen op een rij:

Minne Hoekstra in 1909

Coen de Koning in 1912

Coen de Koning in 1917

Karst Leemburg in 1929

Abe de Vries in 1933