Zoeken

''Sedert dien is het volbrengen van den Elfstedentocht een verlangen, een verleidelijk droombeeld geworden, hetwelk elke schaatsenrijder en -rijdster blijft koesteren, een fata morgana, hetwelk hen achtervolgen blijft, totdat die zoete wensch eindelijk in vervulling is gegaan. (slot uit rede van Pim Mulier, grondlegger van de Elfstedentocht, bij het 25-jarig jubileum van de tocht in 1934)

Balk in 1986
Eindelijk kwam Reinier Paping uit het poollandschap te voorschijn, om iets over half drie, op die ijskoude, memorale 18e januari van het jaar 1963. Ruim negen uur was hij al onderweg, eindeloos ploeterend over ijs dat meer leek op schuurpapier, ijs dat onder de verwaaiende sneeuw nauwelijks meer zichtbaar was. Strijdend, vechtend en worstelend tegen een meedogenloze noordooster, die de felle kou en sneeuw in z''n gezicht woei. Na Bolsward had Paping zijn drie medekoplopers in de steek gelaten. Tot Franeker had hij nog de steun van de talrijke toeschouwers gehad, maar daarna was hij in de "hel van het Noorden" vrijwel geen mens meer tegengekomen. Als debutant kende Paping de route niet. Op de paar plaatsnaamborden die hij kon lezen stonden namen van dorpen waar hij nog nooit van gehoord had. Tot hij opeens door het van een toeschouwer geleend zonnebrilletje, dat hem zo goed tegen de sneeuwblindheid beschermd had, een bruggetje zag opduiken met wat mensen er omheen. Bartlehiem.

Op een vrijwel dichtgesneeuwd ANWB-bord was de plaatsnaam nog net leesbaar. Onder de rook van Leeuwarden begon hier de Dokkumer Ee, die venijnige aftakking, die sluipmoordenaar van vijftien kilometer die elke Elfstedenrijder op en neer moest om ook de meest afgelegen Friese stad aan te doen. Paping voelde de fysieke verleiding die elke Elfstedenrijder moet weerstaan om hier links te gaan, terwijl het uitgeputte lijf er naar snakt om rechts te gaan, rechts, waar voorbij Oudkerk de finish al voelbaar was. "Links, links, links," was alles wat Paping nog kon denken. Opeens stapte er uit de sneeuw een lange man met een mallotig mutsje op hem, hield hem een microfoon onder de mond, en vroeg: "Reinier, hoe gaat het?"

Pas toen hij z''n jas aantrok bedacht tv-verslaggever Arie Kleijwegt, die de hem onbekende post Bartlehiem toegewezen had gekregen, dat een muts op deze barbaars koude dag wel van pas zou komen. In zijn haast vond hij niets anders dan het veel te kleine en onooglijke mutsje van zoon Martijn. Na een barre en lange tocht met de auto door een Siberisch Nederland arriveerde Kleijwegt op de locatie die hem was toebedeeld. Urenlang stond hij er te kleumen in de kou, in afwachting van de eerste rijder die langs zou komen. Geen mens die hem kon vertellen hoe laat koploper Paping precies zou passeren. Geen mens ook die wist of Paping nog wel op kop lag. Na de doorkomst in Franeker was van geen enkele rijder meer een teken van leven vernomen. De motor met camera, die als noviteit de rijders onderweg in beeld had moeten brengen, had er al uren eerder door technische mankementen en onbegaanbare wegen de brui aan gegeven. Het tijdschema van de laatste tocht uit 1956 was al meer dan twee uur verstreken. Ook presentator Koos Postema, die in de studio in Bussum als centrale verslaggever fungeerde, had al uren geen actuele informatie meer door kunnen geven. Om de tijd te doden had Kleijwegt al vrijwel elke toeschouwer in Bartlehiem voor de camera gehaald. Het had zelfs nog een incident opgeleverd met de koek-en-zopieman. Het door Kleijwegt bestelde knakworstje wilde hij handje contantje afgerekend zien, maar de geheel verkleumde verslaggever was niet in staat geweest om het benodigde kwartje uit zijn portemonnee tevoorschijn te toveren.

IJlst in 1985
De in 1865 in het Friese Witmarsum geboren, maar in Haarlem opgegroeide Pim Mulier is vanaf jonge leeftijd betrokken bij de organisatie van de Nederlandse sport. Op een Engelse kostschool maakt Pim kennis met het dan in eigen land nog vrijwel onbekende woord "sport". Voetbal, atletiek, cricket, hockey: Pim vindt het allemaal even prachtig. Bij terugkeer in Nederland gebruikt hij zijn organisatorische talent om al die nieuwe sporten te introduceren. De schaatssport neemt in het leven van Mulier een aparte plaats in. Zijn vader is een gedreven schaatser die in 1869 de IJsclub voor Haarlem en omstreken heeft opgericht. Als er ijs ligt mag ook Pim graag met één van zijn talloze vrienden en -nog liever!- vriendinnen een tochtje maken. In 1892 richt hij in Scheveningen zelfs de Internationale Schaats Unie op, één van de eerste internationale sportbonden ter wereld. Dat Pims stadgenoot Jaap Eden daarna de eerste wereldkampioen op de schaats wordt, streelt zijn ongekende ijdelheid zeer.

Voor Pim Mulier is sport ook een zaak van nationaal belang. Met leedwezen ziet hij de fysieke gesteldheid van het snel groeiende proletariaat hard achteruit gaan. Stel dat deze arme scharminkels als dienstplichtig soldaat ooit in een echte oorlog ten strijde moeten trekken? Pim herinnert zich opeens de 21e december 1890. Op die winterse dag was hij naar Leeuwarden afgereisd om te doen wat zoveel Friese schaatsers al meer dan een eeuw deden: het op één dag per schaats aandoen van de Friese elf steden. Over zijn Elfstedentocht schreef Mulier in zijn in 1893 verschenen boek "Wintersport" een bijzonder verhaal. De slotzin daarvan, "zelden heb ik zoo''n prettigen dag gehad," zou nog vaak geciteerd worden. Als het eind 1908 gaat vriezen, schrijft de Friesche IJsbond op verzoek van Pim Mulier de allereerste officiële Elfstedentocht uit. Ondanks de ingevallen dooi komen op 2 januari 1909 in Leeuwarden 23 rijders aan de start. De wedstrijd wordt gewonnen door de dan 24-jarige Minne Hoekstra, student theologie en zoon van een bekende schaatsenmaker uit Warga.

Passend in de eeuwenoude traditie krijgt de Elfstedentocht bij zijn primeur ook een culturele verankering. Behalve een prijs voor de winnaar van de wedstrijd is er ook een prijs voor het mooiste verhaal dat een rijder over zijn tocht schrijft. Minne Hoekstra blijkt zowel de snelste schaatser als de beste schrijver. "De historische Elfstedentocht van 2 januari 1909 - Bekroonde beschrijving door den 1en prijswinnaar M. Hoekstra Azn., van Warga" staat daarmee aan het begin van een lange reeks egodocumenten waaruit de bijzondere beleving van het volbrengen van een Elfstedentocht blijkt.

Evert van Benthem wacht in 1986 op de start
De 12e Elfstedentocht die op 18 januari 1963 is verreden, behoort tot de canon van de vaderlandse geschiedenis. Voor wie het heeft meegemaakt is de naam van winnaar Reinier Paping net zo vanzelfsprekend met het jaar 1963 verbonden als de naam van de later in dat jaar vermoorde Amerikaanse president John F. Kennedy. Op 18 januari 1963 huivert een gehele natie mee met de liefst 10.000 schaatshelden die onder de meest extreme weersomstandigheden denkbaar de klassieke schaatsmarathon proberen te volbrengen. Dat er die dag en nacht in het Friese poollandschap geen dodelijke slachtoffers zijn gevallen, behoort tot de grootste mirakels uit de vaderlandse geschiedenis.

Als in 1985 Evert van Benthem op de Bonkevaart eindelijk de opvolger wordt van Reinier Paping, heeft vrijwel een hele natie een dag lang naar een tocht gekeken die een totale metamorfose heeft ondergaan. Dankzij de nu uitstekend werkende rijdende kleurencamera''s van de NOS wordt elk detail van de tocht voor het eerst zichtbaar. Die details verschillen hemelsbreed met wat zich in eerdere tochten heeft laten aanzien. Bij Evert van Benthem en zijn tochtgenoten zijn de wollen truien en wanten, en de traditioneel gestreepte schaatsmutsen vervangen door nauwsluitende skinpakken die vol staan met reclame. In plaats van een warme chocola bij de koek-en-zopie, drinken de rijders nu in volle vaart door ploegleiders aangereikte sportdrankjes. Ook de toeschouwers hebben een geheel andere outfit gekregen. De klompen zijn vervangen door felgekleurde moonboots, en in plaats van de door oma''s gebreide mutsen sieren nu in Chinese textielfabrieken gemaakte oranje Unoxmutsen de hoofden van de honderdduizenden toeschouwers. Het Nederland van 1985 lijkt in vrijwel niets meer op het Nederland van 1963. De mythe van Reinier Paping bleek ook na Evert van Benthems dubbelzege (hij won opnieuw in 1986) onaantastbaar.

In 1987 schreef de Marokkaans-Nederlandse auteur Mohammed Nasr de novelle "De Elfstedentocht". Nasr voert een Egyptische asielzoeker op die zijn verblijfsvergunning af wil dwingen door het winnen van de Elfstedentocht. Wie in dit land kan schaatsen, zo is de ondertoon, is de facto ingeburgerd. Een Marokkaan en een Egyptenaar rijken de schaatscultuur aan als interculturele brug! Wie met elkaar kan schaatsen, zo leert vijf eeuwen ijscultuur, kan in dit land ook met elkaar leven. Nog immer kent men''s lands wijs het beste op het ijs. Zoals Willem-Alexander zijn Maxima leerde schaatsen, zo zou elke Nederlander een nieuwkomer kunnen leren schaatsen. Inburgeren? Dat doen we samen op de schaats - en na afloop in de koek-en-zopie of het koffiehuis. Op een kunstijsbaan, maar natuurlijk het liefs op natuurijs. Waarbij het te hopen is dat ook koning Thialf zich in een opwarmende wereld op tijd realiseert dat hij bij het behoud van een zo wezenlijk bindmiddel in de Nederlandse cultuur een grote verantwoordelijkheid draagt. De inburgeringscontracten kunnen voortaan onder het bruggetje van Bartlehiem door de opvolger van Rita Verdonk persoonlijk worden uitgereikt.

Deels eerder gepubliceerd in: Plaatsen van Herinnering - Nederland in de twintigste eeuw (Bert Bakker - Amsterdam 2005)