Waarom ‘Olympia’ een Nazi-film is

Olympia van Leni Riefenstahl is verplichte kost voor liefhebbers. En een Nazi-film - dat ook.

Bij het Amsterdamse Boudisque is Olympia te koop, de roemruchte film van Leni Riefenstahl over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Aangezien de produktie uit Amerika komt, moet u hiervoor wel een regiovrije dvd-speler gebruiken. De film is compleet, niet gerestaureerd, maar zeker goed te volgen. Houd er rekening mee dat Hitler, Göbbels en Göring van tijd tot tijd uw huiskamer binnenvallen. Gelukkig toont de film ook aardige mensen, zoals Jesse Owens.

In 1931 wees het IOC de Olympische zomerspelen van 1936 toe aan Duitsland. Dat was twee jaar voordat Hitler aan de macht kwam. Hoewel het comité niet blij was met deze politieke ontwikkeling, gingen de Spelen uiteindelijk door zoals gepland. Het verhaal is bekend: vóór en tijdens de spelen dimde Hitler zijn propaganda en liet zijn openbare anti-joodse aanduidingen verwijderen. Na afloop ging hij gewoon op de oude voet verder.

Hitler zag in deze Olympische Spelen een gouden kans om zijn nieuwe Duitsland positief aan de wereld te presenteren. En hij wist precies hoe dat moest: met een film van Leni Riefenstahl - één van de weinige grote Duitse artiesten die niet voor hem waren gevlucht.

Leni Riefenstahl zelf

Triumph

Riefenstahl had Hitler al eerder een dienst bewezen met haar Triumph des Willens, een film over de Nazi-partijdag van 1934 in Neurenberg. Triumph des Willens was niet alleen technisch een uitstekende, baanbrekende en innovatieve film geworden. Veel belangrijker was, dat Riefenstahl hierin de Nazi-partij presenteerde zoals Hitler dat graag zag: larger than life.

Hoewel de opdracht voor het maken van Olympia officieel van het IOC kwam, waren er maar weinigen die dat serieus namen. De productie werd met veel Duits geld betaald, onder meer van Riefenstahl zelf. Bovendien was Hitlers medewerking onmisbaar, omdat Riefenstahl van alles moest regelen om volgens haar hoge artistieke normen te kunnen filmen.

Dit is dan ook de belangrijkste reden waarom Olympia zo uniek is geworden: dankzij Hitler kon Riefenstahl precies filmen zoals zij dat wilde. Talloze sportofficials moesten in 1935 en 1936 tandenknarsend toestaan dat Riefenstahl hun voorbereidingen doorkruiste. Zo liet zij in het Olympisch Stadion in Berlijn naast de sintelbaan rails aanleggen, om een karretje met gelijke snelheid naast de lopers te laten meerijden. Op die manier kregen de kijkers het gevoel dat ze met de atleten meeliepen, wat in 1936 een revolutionaire filmtechniek was.

Verplichte lesstof

Ook zette Riefenstahl bij het schermen sterke lampen in. Daarmee filmde zij niet de schermers zelf, maar hun scherp afgetekende schaduw op de grond - een prachtige, originele techniek. Het allerberoemdste uit Olympia zijn haar opnamen van het schoonduiken. Riefenstahls techniek om deze zo kunstzinnig te monteren is nog altijd verplichte leerstof op alle filmacademies ter wereld. 

 Het schoonduiken

In Olympia concentreerde Riefenstahl zich op de schoonheid van het menselijk lichaam. Haar intro’s leggen een link met de Griekse oudheid, en tonen demonstratiesport in de duinen van de Duitse Oostzeekust. Het laatste gebeurt door jonge-naakte-mooie-sterke en vooral Arische mensen, waaronder Riefenstahl zelf. Natuurlijk zijn ze allemaal raszuiver, strikt volgens de normen van de Nazi’s.

De opnamen van de Spelen zelf tonen ook royale beelden van niet-Ariërs, zoals diverse Japanners en de Amerikaanse neger Jesse Owens. Hierbij de aantekening dat zelfs Hitler en Riefenstahl in 1936 niet om Owens heen konden, en dat Japan een bevriende mogendheid was.

Olympia is onderverdeeld in twee subfilms: Fest der Völker en Fest der Schönheit. De eerste is een zeer goede documentaire. De tweede is ongetwijfeld het klapstuk dat Olympia tot een van de allerbeste films ooit maakt.

In Fest der Schönheit geeft Riefenstahl haar enorme creativiteit alle ruimte, waardoor het resultaat ook voor sporthaters aantrekkelijk wordt. Het is bij mijn weten de enige sportfilm die met succes boven het niveau van een documentaire uitstijgt.

Nazi-film

Maar toch. Ondanks alle lof is en blijft Olympia een Nazi-film. De reden hiervan ligt voor het oprapen: de beelden, de muziek, en het Duitse commentaar benadrukken stelselmatig het grote belang van lichamelijke gezondheid, uithoudingsvermogen, volkse saamhorigheid en onvoorwaardelijke trouw aan het vaderland. Daarmee volgde Riefenstahl exact Hitlers hersenspoelende propaganda, en droeg bij aan een geestesgesteldheid die na 1936 rampzalig uitpakte - ook voor Duitsland zelf.

We gaan verder. In 1938 won Fest der Völker de hoofdprijs op het filmfestival van Venetië. Naar verluidt wel met de nodige opschudding, want de film had Walt Disney’s Sneeuwwitje nipt verslagen. Aangezien Mussolini’s Italië in 1938 nauwe banden onderhield met Hitler-Duitsland, werden de Italianen wereldwijd van partijdigheid beschuldigd. Met goede reden, want tot en met 1942 zou de hoofdprijs in Venetië steeds naar een (inmiddels vergeten) Duitse film gaan. Overigens won Sneeuwwitje in 1939 alsnog zijn prijs: acht Oscars. Eén echte en zeven kleintjes, voor iedere dwerg één.

Een andere opvallende prijs voor Olympia was een gouden medaille en oorkonde van het Internationaal Olympisch Comité. Die werden verleend in 1948, toen Hitler’s ontstellende misdaden allang wereldwijd bekend waren.

Terug naar de dubbel-dvd. Volgens de Amerikaanse producent is zijn versie van Olympia authentiek en volledig, en ik zie geen reden om daaraan te twijfelen. Ook het bonusmenu verraadt dat de samenstellers hier zorgvuldig hebben gewerkt. Wel zijn het beeld en geluid nog uit 1936, en dat merk je. Normaal zou zo’n kwaliteitsfilm allang zijn gerestaureerd, maar er is natuurlijk geen bedrijf dat daar zijn naam aan wil verbinden.

Meeloper

We besluiten met Leni Riefenstahl zelf. Na de oorlog beschouwde een Amerikaanse zuiveringscommissie haar als ‘meeloopster’. Wat zeggen wil, dat Riefenstahl de Nazi’s welgezind was maar nooit aan hun misdaden heeft meegedaan. Dat klopt waarschijnlijk, want toen Riefenstahl in september 1939 in Polen was om de Duitse veldtocht te filmen, knapte ze volledig af op datgene wat ze zag. De rest van de oorlog leefde ze stil en onopvallend.

Na 1945 heeft Riefenstahl nog diverse uitstekende film- en fotoproducties op haar naam gebracht. Het hielp haar niet, want haar verbondenheid met Nazi-films als Triumph des Willens en Olympia was onmogelijk weg te poetsen. Toch heeft ze tot aan haar dood volgehouden dat Olympia een zuiver artistiek produkt is. Deze lichamelijk en geestelijk zeer sterke vrouw stierf in 2003, toen ze 101 was.

Olympische Zomerspelen · Sport en politiek · Sport in beeld · Sportdvd's

permalink | plaats reactie |

Reacties