Vergeten sporthelden: Siem Heiden

Nu we weer weten wie roeier Rudolf Meurer was, betreden we het ijs. Siem Heiden (1905-1993) was in 1928 de eerste Nederlandse schaatser op de Olympische Spelen. In de Tweede Wereldoorlog redde hij het leven van een hoop jongemannen én de Duitse turner van de eeuw. Daarvoor had al hij eens een dronken prins in de sneeuw gevonden.

Siem Heiden zelf

Op de Olympische Winterspelen van 1928 deden voor de eerste keer Nederlanders mee: de schaatsers Siem Heiden en Willem Kos en de viermansbob – inclusief de heel erg vergeten sportheld Curt Alfred Richard van de Sandt. Daarvoor moesten ze naar het Zwitserse Sankt Moritz, waar eerder nog heel even was overwogen om die Winterspelen in Amsterdam te houden.

Het mag heel vreemd klinken dat Nederland dit wilde doen, maar het is heus. De Winterspelen bestonden namelijk nog maar net – sinds 1924 – en er was bij het IOC afgesproken dat het gastland van de Zomerspelen ook de feestcommissie zou zijn voor de Winterspelen. Omdat Amsterdam in 1928 gastheer was, werd er een onderzoek gestart naar de mogelijkheden van de Winterspelen in Nederland. De conclusie was - heel kort samengevat: er zijn geen mogelijkheden. Naar Zwitserland, dus.

Een badkuip als bed

Nadat Heiden en Kos waren aangekomen, vonden ze uit dat de Nederlandse sportofficials alle bedden in het hotel voor zichzelf hadden gereserveerd, zodat de schaatsers op de grond en in een badkuip moesten slapen.

Op de Olympische Winterspelen. Links Siem Heiden, in het midden G.W.A. van Laer, wiens naam je even moet onthouden voor straks

Eén van de toeschouwers tijdens de race van Heiden op de 5.000 meter tegen de Fin Backman was prins Hendrik. Omdat deze wedstrijd uitgroeide tot de spannendste van het schaatstoernooi nodigde de prins de twee Nederlandse schaatsers uit voor een borrel. Hendrik en de schaatsers pakten nogal wat drankjes, waarna Koss en Heiden wat aangeschoten door de sneeuw naar hun badkuip waggelden. Plots hoorden ze gerochel vanuit een sneeuwhoop. Wat er toen gebeurde, heeft Marnix Koolhaas in 2005 beschreven in het boek De Blokjeslegger van Turijn:

‘Op de vraag Wer sind Sie? richt zich langzaam een lodderig gezicht omhoog dat het tweetal met een schrik herkent. Inderdaad, het is de prins der Nederlanden. Verkerend in een verregaande staat van dronkenschap en onderkoeling, en niet meer in staat om op eigen benen te staan. Terwijl Willem Kos de wacht houdt bij de prins, spoedt Siem Heiden zich naar het dorp op zoek naar een arrenslee. En zo redden de eerste twee Nederlandse olympische schaatsers de echtgenoot van hun staatshoofd van een mogelijke bevriezingsdood.’

Geen medailles gewonnen, maar wel een prins gered.

Om te voorkomen dat dit pijnlijke incident bekend zou worden, werden de schaatsers nog even benaderd door medewerkers van de prins. Koolhaas: ‘Als de twee schaatsers een dag later met hun derde klas treinkaartjes op het station klaar staan om de lange teugreis naar het vaderland te aanvaarden, komt de adjudant van de prins hen nog eens persoonlijk bedanken. In de vorm van zwijggeld krijgt het duo zes sloffen sigaretten met gouden Hollandse leeuwtjes toegestopt.’

Ze hielden zich aan hun woord en zwegen. Heiden deed weer waar hij goed in was: schaatsen. In 1933 reed hij zelfs een wereldrecord op de 5.000 meter.

Het Vaderland van 4 februari 1929

Geen razzia

In 1942 zou in Amsterdam het NK Schaatsen worden gehouden, maar vlak voor aanvang werd dit opeens afgelast en naar Zutphen verplaatst. In samenwerking met G.W.A. van Laer – erevoorzitter van de Schaatsbond – had Heiden dit besluit genomen. De officiële reden was dat er sneeuw op de baan zou liggen, maar daar denkt Koolhaas heel anders over.

Het duo zou de tip hebben gekregen dat er tijdens het toernooi een Duitse razzia zou gaan plaatsvinden. Dat gebeurde vaker bij sportwedstrijden, omdat er zo in één keer heel veel jonge mannen konden worden opgepakt. Heiden en Van Laer hebben waarschijnlijk zelf de sneeuw op het ijs gelegd om een excuus aan te voeren, dat bij de Duitsers geen belletje zou doen rinkelen. Alhoewel: Heiden had in geval van problemen nog altijd kunnen zeggen dat hij twee jaar eerder een dienstbevel had geweigerd, waarmee hij het leven van een Duitse soldaat redde. En niet zomaar een soldaat, maar de beste Duitse turner van de vorige eeuw.

Olympiërs in oorlogstijd

Vlak na de Duitse inval van 1940 raakte Alfred Schwarzmann zwaar gewond bij Dordrecht. Vier jaar eerder was hij drievoudig winnaar van olympisch goud in zijn eigen Berlijn, maar nu lag hij hulpeloos te wachten op het genadeschot. Heiden kreeg hiervoor de opdracht, maar hij herkende wie voor hem lag. “Sportman?”, vroeg Heiden daarom . “Ich bin Eislaufer. Weltrekord 5000 meter.” Daarna sleepte hij de turnkampioen door de gevechten heen naar een veilig gebied.

Alfred Schwarzmann  in het midden op de Olympische Spelen van 1936

Na deze bizarre ontmoeting zagen ze elkaar een halve eeuw niet meer, totdat filmmaker Jan Blokker een hereniging organiseerde. Bij deze ontmoeting hebben ze minutenlang staan huilen.

(Update: dit oorlogsverhaal is onderzocht door Alfred Goossens en blijkt onwaar te zijn. Lees hier verder.)

Siem Heiden heeft een straat in de schaduw van de Kuip in Rotterdam. Kijk maar:

De volgende vergeten sportheld is de eerste Nederlandse vrouw, die aan de Olympische Winterspelen meedeed. Volgens Hanneke Groenteman was ze “heel tof op de een of andere manier”.

Schaatsen · Vergeten sporthelden

permalink | plaats reactie |

Reacties