Vergeten sporthelden: Gratia Baronesse van den Bergh - Schimmelpenninck van der Oye

Met Siem Heiden als vergeten sportheld waren we in de wintersporten beland. Met Gratia Schimmelpenninck van der Oye (1912) blijven we daar nog even en niet voor niets. Zoveel toppers in de internationale skisport hebben we nu ook weer niet gehad en daarnaast is ze de voorloper van hongerpromotor Sonja Bakker.

In 1936 op de Winterspelen

Misschien komt de achternaam van de sportheld van de dag je bekend voor en dat zou kunnen, omdat we die inderdaad al zijn tegengekomen. Schimmelpenninck van der Oye was voorzitter van het NOC ten tijde van de Olympische Spelen in Amsterdam en Gratia Maria Margretha zijn derde dochter. Vandaar dat ze in Doorn is geboren, de gemeente waar haar vader de burgemeester van was. En dat sport haar niet vreemd was, is wel duidelijk met een olympisch voorzitter.

Ze is van adelijke afkomst en sinds haar huwelijk in 1939 met Henri van den Bergh leverde dat een naam op, waarvoor extra blaadjes moesten worden toegevoegd aan paspoort en rijbewijs: Gratia Maria Margretha Baronesse van den Bergh - Schimmelpenninck van der Oye. Daarmee verlaten we het loket van de burgerlijke stand en gaan over tot haar sport: alpineski.

Als negentienjarige begon ze hiermee, gesteund door haar ouders. Voor hun dochter kochten ze een huisje in het Oostenrijkse Kitzbühl, waar ze lekker kon stoeien. Voor haar trainingen sloot ze zich aan de bij haar mannelijke collega’s. Halverwege de jaren dertig bouwde ze een internationale naam op in haar sport.

De krant van 15 februari 1935

Eerste Nederlandse vrouw

Het is heel apart, maar de eerste Nederlandse vrouw op de Olympische Winterspelen stond niet op het ijs, maar op de ski. In 1936 behoorde Schimmelpenninck van der Oye - toen nog freule - tot de Nederlandse olympische ploeg.

Deze Winterspelen waren in het Duitse Garmisch Partenkirchen en dienden als generale repetitie voor de beruchte Nazi-Spelen in Berlijn een half jaar later. NSDAP-kopstukken als Hitler, Goebbels en Goering zaten op de tribunes en misdroegen zich flink. De Nederlandse schaatser Jan Langedijk bijvoorbeeld had in zijn hotel nog een aanvaring met één van hen: “Ik hoorde wat lawaai achter me, lette er niet op, deed een paar stappen achteruit, zo op Goering z’n poten. Die gaf me toen een opsodemieter!”

In 1994 keek Schimmelpenninck bij radioprogramma Met het oog op morgen terug op die politieke kant van die Winterspelen: “Kijk, in 1936 wisten we eigenlijk nog vrij weinig hoe het allemaal in Duitsland toeging. Nee, daar dachten we niet zo aan. Je wist ook niet wat je later wist.”

Adolf Hitler bij de opening van de Winterspelen

Natuurlijk was de vader van de freule in Duitsland als NOC-voorzitter. Dat kwam goed uit, want heel even dreigde voor Gratia uitsluiting van deelname. Vlak voor de wedstrijd op het onderdeel alpineski kreeg ze volkomen onverwacht de mededeling dat ze wegens overtreding van de amateurbepalingen niet mocht meedoen. Haar vader benaderde hierop meteen Reichssportführer Hans von Tschammer und Osten, die nergens van wist en de uitsluiting ongedaan maakte.

De wedstrijd viel tegen. Dagblad Het Vaderland schreef: ‘Freule Schimmelpenninck was met haar resultaat niet tevreden. Zij was tweemaal gevallen.’ Ze eindigde als veertiende.

G.W.A. van Laer, Chef de Mission, was wél tevreden over Gratia, aldus Het Vaderland op 15 februari 1936

Geen internationale wedstrijden

Daarna trok ze zich terug uit de internationale skiwereld, blijkt uit een artikel op 26 januari 1938 in Het Vaderland. ‘Jkvr Schimmelpenninck v.d. Oye zal niet meer deelnemen aan inter. wedstrijden’ kopte het artikel. Ze was weliswaar in training voor de Nederlandse kampioenschappen, maar daar bleef het bij. “Ik heb in twee jaar niet geskied, voel me nu echter weer geheel thuis op mijn latten. De internationale ski-sport is voor mij afgeloopen. Daarvoor ben ik er te lang uit geweest.”

Ze zou nog Nederlands kampioene Renklasse zijn in 1939 en 1947. Net als haar vader trok het vergadercircuit haar aan en werd zo de eerste vrouw in het bestuur van de Internationale Ski-Federatie. Met grote interesse bleef ze haar sport volgen.

Tientallen jaren later stond ze opeens weer in de belangstelling, maar niet meer als sporter. De baronesse begon in 1969 aan een nieuwe loopbaan met de Gratia Club voor Slankblijvers.

Tof op één of andere manier

Op 4 januari 2005 besteedde Andere Tijden een aflevering aan de geschiedenis van het afslanken. Het begon allemaal met een advertentie in de plaatselijke krant voor de Gratia Club voor Slankblijvers, begonnen door de voormalige sportster.

De site van Andere Tijden meldt: ‘Gratia had in een kibboets in Israël gezien hoe de steun van een groep kan helpen als mensen af willen vallen. Ze is vol enthousiasme en verwacht veel reacties op haar advertentie. Dat valt tegen. Er staan welgeteld twee vrouwen op haar stoep. Na de eerste teleurstelling laat Gratia zich door deze minimale opkomst niet uit het veld slaan en begint met de twee dames de eerste Nederlandse afslankclub.’

De groep werd langzaam groter, totdat in 1972 Hanneke Groenteman op bezoek kwam als verslaggever van het Parool. Ze was enthousiast over Gratia. “Het was een intens chique vrouw, die twinsets droeg, een plissérok en pennyshoes, maar ze was heel tof op de een of andere manier. Dus we waren allemaal gek op haar. Voor haar deed je gewoon van alles.”

Groenteman zorgde in hetzelfde jaar voor de doorbraak van het afslanken door de baronesse aan te bevelen bij tv-programma Een Groot Uur U. Vanaf dat moment liep het storm bij het clubje van Schimmelpenninck. In 1974 droeg Gratia de Club voor Slankblijvers over aan de Amerikaanse Jean Nidetch, oprichtster van de Weight Watchers.

Een spectaculair slotvuurwerk op de Winterspelen van 1936

De roots van het sonjabakkeren liggen dus bij de eerste Nederlandse deelneemster aan de Olympische Winterspelen. Op 10 juli 2008 hoopt de baronesse haar 96e verjaardag te vieren.

De volgende vergeten sportheld zat in de klas van G.B.J. Hilterman. In 1936 was hij niet op de Winterspelen, maar op de Zomerspelen in Berlijn. In de oorlog won hij prijzen in het Kale Koppen Kampement.

Olympische Winterspelen · Vergeten sporthelden

permalink | plaats reactie |

Reacties