Zoeken

In de aanloop naar de marathon voor de Olympische Spelen stonden de kranten bol van de voorbeschouwingen. Een anonieme columnist spuwde zijn gal op de race, die volgens hem herinnerde aan ‘een stomme Griek’ die na een lange loop de overwinning van zijn troepen meldde in Athene. ‘Dat was een lamme affaire en als ze voor die Griek een standbeeld hadden opgericht, desnoods om er spijkers in te slaan, dan hadden wij ons daarmee kunnen verzoenen. Maar nu krijgen we dit gerecht op elke Olympische tafel.’

Deze columnist was een eenling. De heer Kellenbach kon daarom zijn voorbereidende werk vervolgen om het parcours uit te zetten. Persoonlijk zocht hij uit waar de controleposten zouden komen en waar voorzieningen als telefoon, richtingsborden en eettafels geplaatst konden worden. Op vier punten werden ambulances neergezet, met een verpleger, een medicus en een brancard. Tot slot bekeek hij waar de wegen verbeterd moesten worden. Vooral dat laatste was geen overbodige luxe, concludeerde de Telegraaf die de route reeds verkend had.

Twee kolenwerkers

Vanaf Ouderkerk, na ruim zeven kilometer, was het ronduit beroerd. De krant meldde: ‘De weg is heel stoffig, wat wel het uiterlijk van ons en onze fotograaf bewees, toen wij na gedaan werk elkander aankeken. Twee rasechte kolenwerkers keken elkander in het gelaat en onze kleren zaten onder een dikke laag stof.’

Om de weg te verbeteren had de organisatie namelijk as gestrooid. De journalisten beveelden een herinspektie van het terrein aan, maar daar werd geen gehoor aan gegeven. Zodoende moesten de renners hele stukken afleggen op scherpe keien en asslakken.

Het was ‘boos weer’ bij de start, waar zich 79 deelnemers meldden. ‘Daar gaan ze af,’ schreef het Algemeen Handelsblad, ‘precies op het startschot, een levendig gewriemel van zich rap reppende benen en schuddende armen.’ Na een rondje over de sintelbaan verlieten ze via de marathonpoort het stadion, die meteen daarna werd gesloten. De toeschouwers waren daarover erg verbaasd, schreef Paul Arnoldussen in zijn boek Amsterdam 1928, want was het niet ongastvrij om de deur te sluiten? “Zouden ze allemaal voor de poort staan wachten tot ze weer naar binnen mogen?” vroeg een bezoeker zich hardop af.

Het vertrek uit het Stadion

Langs de route was het druk, ondanks het slechte weer. De toeschouwers keken over de weg, naar elkaar en zagen niets. Er ontstond daarom twijfel of ze ooit de lopers zouden zien.

“Misschien hebben ze de weg wel precies andersom genomen,” begon een meneer. “Dan staan we hier tot een uur of half zeven.”

“Van dat staan...daar word-je zeeziek van!” was het antwoord.

“Nou-nou! Niet zo pessimistisch!”

Iedereen zweeg en staarde in de verte.

“Misschien houden ze hen wel in het stadion - een honderd keer de baan rond.”

“Straks zijn ze met z’n allen naar het Lunapark.”

“Of ze komen met een vliegmachine over, om ons uit te lachen.”

De tijd werd voor zolang gedood door te lachen om een boer, die verbaasd de tafel met verversingen voor de sporters bekeek. Het kon er gewoonweg niet bij hem in, dat de renners daar voor niets mochten eten. Na vijftig minuten wachten werd het geduld dan eindelijk beloond: “Hoera, daar komen ze aan!”

Een Japanner

“Zij komen in auto’s!” schreeuwde iemand, maar meteen werd hij gecorrigeerd door iemand die de buurt goed kende. “Welnee, het is de opper van de marechaussees van Amstelveen.”

Op het Stadionplein

Achter die opper zat een Japanner. Wie het precies was, ontging de aanwezige verslaggever, al droegen de renners rugnummers. Ook de volgende lopers konden door hem alleen maar worden geïdentificeerd als ‘een Amerikaan, een Deen en daarna wat Nederlanders.’ De stoet rende voorbij, en voor deze toeschouwers was het voorbij.

Bij Ouderkerk stond een verslaggever, die blijkbaar liever in de stad gebleven was. Het lange wachten dwong hem tot vergaande conclusies over het leven op het platteland. ‘Op andere zondagen wacht men te Ouderkerk waarschijnlijk alleen af óf er iets gebeuren gaat, en dan meest te vergeefs.’

In deze plaats vielen de eerste slachtoffers, schreef de anonieme columnist, die nog steeds die stomme Griek vervloekte. Hij zag dat de uitvallers in een auto stapten en weer naar Amsterdam werden gereden. ‘Dat was voor de bewoners van Ouderkerk een prachtgelegenheid geweest om voor niks naar ‘t Stadion te komen. Ze hadden slechts een hardloop-pakje aan te trekken en bij het keerpunt langs de weg moeten gaan zitten.’

Twee Japanners en een Fin

Bij de Bovenkelderpolder daarentegen, op 25.300 meter afstand, werd met spanning uitgekeken naar wat komen zou. ‘Twee Japanners en een Fin vooraan!’ luidde het gerucht. ‘Men was benieuwd deze helden straks van nabij te mogen bekijken.’ De vreugde was groot toen er inderdaad een Japanner zich als eerste meldde bij die controlepost.

Maar waar bleven de Nederlanders? Die bleken op de helft van de race al een grote achterstand te hebben en ook nog eens erg vermoeid te zijn. ‘Eén der Nederlanders zagen wij een ogenblik in het gras gaan zitten,’ meldde de Handelsblad-reporter, ‘om van de vermoeienis te bekomen. Daarna zette hij zijn weg voort.’ De race, en vooral het parcours, eiste steeds meer slachtoffers.

Het laatste gedeelte van de marathon begon bij de Nieuwe Wandelweg en ook bij deze controlepost was het inmiddels erg druk geworden. De aanwezigen waren getuige van dramatische gebeurtenissen. ‘Er waren bij wier gelaat verwrongen was, die schier wezenloos met starende ogen voortsjokten en, toen ze eenmaal stilstonden bij de tafel, bijna door hun knieën zakten.’

Een Zweed

Sommige renners waren zo vermoeid dat ze niet meer wisten waar ze mee bezig waren. Een Zweed, die stopte bij de eettafel, zorgde daarom voor veel hilariteit. Het Handelsblad: ‘Hij ziet koppen thee en koffie, kwast, een schaal met halve reeds van de schil ontdane bananen, een schaal met in vieren gesneden sinaasappelen en citroenen en nog heel wat meer. Er staat ook een volle schaal met gepelde, hard gekookte eieren. De Zweed loopt van het begin naar het einde van de tafel en weer terug. Hij weifelt, wat hij nemen zal en volgens de voorschriften mag geen der deelnemers geholpen worden. Onder daverend gelach pakt de Zweed ten slotte...een glas water, neemt een teug en begint weer te lopen om vijftig meter verder uitgeput neer te vallen. De Geneeskundigedienst ontfermde zich over de stakkerd.’

De verversing

De eettafel was vaker een bron van vermaak voor de omstanders, vooral toen een Canadees in discussie ging met de mensen achter de tafel. Verontwaardigd wees hij iedereen erop dat er geen lepeltje in zijn koffie zat en eiste op hoge toon dat dit ongedaan werd gemaakt. Omdat er in de verre omgeving geen lepel te bekennen was zag de Canadees zich gedwongen om mokkend de koffie te roeren met zijn vingers.

Dit soort tijdverdrijf was alleen voorbehouden aan diegenen die op grote achterstand liepen. De koplopers waren vooral geïnteresseerd in een medaille en negeerden doorgaans de eettafel. In de laatste kilometers voor de finish ontspon zich een zware strijd om de eerste plaats. Want alhoewel de Japanners bij alle controleposten voorop liepen, was het een Algerijnse Fransman die als eerste het Olympisch Stadion betrad, waar de poort inmiddels weer was geopend.

De Algerijnse Fransman

Een Algerijn

Dadelkwekerszoon Boughèra El Ouafi passeerde in de laatste kilometers de Japanse koploper Yamada en liet de Chileen Plaza Reyes ook achter zich. De journalisten vonden die Arabische naam behoorlijk lastig. In één artikel kreeg hij maar liefst drie namen: El Ouafi, El Quati en El Quafi. De cynische columnist wist het al helemaal niet meer, omdat zijn programmaboekje was weggewaaid. ‘De zaak kwam echter hierop neer dat de uitspraak Waffie was.’

Nu was het nog wachten op de Nederlanders, waarvan iedereen zich afvroeg of zij de achterstand hadden kunnen verkleinen. Dat bleek uiteindelijk niet het geval: ‘Zij arriveerden met aanmerkelijke vertraging aan het Stadion, doch men had de poorten opengelaten. Voor hen die daarna kwamen werd de sleutel van het Stadion in de vensterbank gelegd, zodat ze niet tot morgenochtend hoefden te wachten.’

Ruim drie kwartier na de binnenkomst van Waffie strompelde de laatste renner binnen. “Daar komt er nog één,” merkte iemand op. Het was de Deen Madsen, die als 58e de finish passeerde. Iedereen keek naar de motorist van de verkeersbrigade, die de stoet begeleidde. “Het is uit,” zei hij.

Het Algemeen Handelsblad zag ook dat het uit was en mijmerde nog wat door over de race. Hadden de toeschouwers genoten, was de vraag die de verslaggever zich stelde. ‘Te genieten? Ach, wij geloven dat de vele duizenden die zich langs de weg hebben geschaard om de Marathonlopers gade te slaan, heel moeilijk kunnen volhouden, dat zij genoten hebben.’

Maar daarmee verschilde de krant van mening met het Nederlands Olympisch Comité. ‘De Marathonloop had het succes,’ blikte de organisatie terug in het gedenkboek van de Amsterdamse Spelen, ‘dat van zulk een nauwkeurige voorbereiding het gevolg moest zijn.’