Oranje onder bondscoach Elek Schwartz

Hoewel het Nederlands Elftal een halve eeuw geleden wisselvallig presteerde, is deze periode interessant. Zo was Elek Schwartz de eerste bondscoach van Oranje, die zijn eigen elftal mocht samenstellen. En die in 1963 met Oranje won van wereldkampioen Brazilië-met-Pelé.

Foto Guus de Jong

Alexander Schwartz (1908 – 2000) werd in de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije geboren. Twaalf jaar later, na afloop van de Eerste Wereldoorlog, heette zijn geboortestad Timisoara en lag in Roemenië.

Op 23-jarige leeftijd was Schwartz profvoetballer in Frankrijk, en verwierf zich een Frans paspoort. In 1955 kwam het eerste contact met Nederland, als trainer van DFC uit Dordrecht. Na een tussenperiode bij het West Duitse Rot-Weiss Essen werd Elek Schwartz in 1957 bondscoach van de KNVB.

Elek Schwartz zelf, in zijn kenmerkende houding. Zo kon hij de wedstrijd beter volgen, zei hij. ANP Fotoarchief

De man had verstand van voetbal, sprak vloeiend acht talen, en was geleerd in kunst en geschiedenis. Hij was ook een verdienstelijk kunstschilder. Hoewel zijn rusteloze natuur niet altijd goed werd begrepen, was ‘oom Elek’ in Nederland behoorlijk populair. Hij maakte een respectabele zeven jaar als bondscoach vol, en vertrok vervolgens naar Benfica. Met die club verloor hij in 1965 de verregende finale van de Europacup 1, tegen Inter Milaan.

Schwartz in 1957. Nationaal Archief

Weg met de keuzecommisise

Vrijwel gelijk met de komst van Schwartz schafte de KNVB de Keuzecommissie af. Het is tegenwoordig nauwelijks meer voor te stellen, maar dit instituut had tot dan de opstelling van Oranje bepaald. De bondscoach mocht de gekozen spelers alleen maar coachen.

Dat was even wennen in 1957. De nieuwe werkwijze had als keerzijde dat de bondscoach alle aandacht van de pers kreeg. En Elek Schwartz was daar lang niet altijd blij mee. “Ik zie hem eerder als dansleraar dan als journalist”, vond hij bijvoorbeeld van Parool-journalist Rien Bal. En een andere ongezouten Schwartz-uitspraak: “Er zijn radioverslaggevers die een microfoon in de hand hebben zoals een aap met een handgranaat speelt en denkt dat het een citroen is”.

Zoals gezegd presteerde Oranje grillig onder Schwartz. De eerste jaren waren goed, met als hoogtepunt de Feyemoord tegen België van 4 oktober 1959. Oranje won toen in Rotterdam met 9-1. In die tijd beschikte Schwartz nog over Wilkes, Rijvers en Lenstra, het fameuze ‘Gouden Binnentrio’. Maar in september ’62 was er een 4-1 verlies in en tegen Denemarken. Dertien maanden later ging Oranje in Luxemburg beschamend met 2-1 onderuit.

Schwartz als schilder - zijn grote hobby. Nationaal Archief

Schwartz’ latere tijd kent ook positieve momenten. Zoals een goede 1-0 zege op Frankrijk, thuis in april 1963. Gevolgd door de reeds genoemde 1-0 tegen wereldkampioen Brazilië, met Pelé. Dat gebeurde op 2 mei 1963 in het Olympisch Stadion van Amsterdam, waarbij Ajacied Peet Petersen in de 89ste minuut scoorde.

Elek Schwartz schreef Oranje’s wisselvalligheid toe aan het semi-professionalisme van zijn tijd. Of dat helemaal zuiver is, betwijfel ik: ook toen spaarden de heren voetballers in weinig aansprekende wedstrijden hun dure benen. In ieder geval wist Schwartz precies wie zijn opvolger moest worden: Georg Kessler. Deze Duitse grootmeester kwam inderdaad, nadat DWS-coach Denis Neville bij Oranje tussenpaus was geweest. De onderschatte Kessler legde in Zeist de basis voor het grote Oranje van de jaren zeventig.

Kessler en Cruijff leggen in 1968 de basis voor de jaren zeventig. ANP Fotoarchief

Een mooie herinnering

We besluiten met een goed Oranje-moment uit de Neville-tijd. In 1964 bestond de KNVB 75 jaar. Ter gelegenheid daarvan werd op 9 december in Amsterdam vriendschappelijk tegen Engeland gevoetbald. Dat was een goede keus, want de Engelsen waren een forse maat groter dan Oranje. Hun elftal zou twee jaar later in eigen land wereldkampioen worden.

De Nederlandse voetballers gingen ervoor, en Nederland – Engeland werd een goede wedstrijd. In de 77ste minuut kwam de sensatie, toen Coen Moulijn Oranje op 1-0 zette. Een scorende Moulijn was een zeldzaamheid - nog zeldzamer was dat deze grote linksbuiten zijn afstandsschot met de rechtervoet in het Engelse doel plaatste.

Ik was twaalf, en herinner me levendig de golf van enthousiasme die Nederland vanuit de radio overspoelde. Dat Jimmy Greaves acht minuten later gelijkmaakte, vond niemand meer belangrijk.

Foto Guus de Jong

Voetbal

permalink | ga naar reacties |

Reacties