Voetbal in Oost-Europa: Van VfB Königsberg naar FK Baltika Kaliningrad

Voetbal in één van de zwartste perioden van de twintigste eeuw: we gaan hiervoor naar de oostkust van de Oostzee. Naar een stukje Rusland, dat tussen Polen en Litouwen zit ingeklemd. Het is geen vrolijke sportgeschiedenis, want de Tweede Wereldoorlog en zijn nasleep hebben hier diepe sporen getrokken. Toch eindigen we op een prettige manier.

VfB Königsberg

VfB Königsberg was tot 1945 een bekende Duitse voetbalclub, die redelijke successen boekte. VfB stond voor ‘Verein für Bewegungsspiele’, ofwel ‘vereniging voor lichamelijke sportwedstrijden’. Königsberg was de stad waar de club vandaan kwam.

West- en Oost-Pruisen.

Desondanks leverde VfB Königsberg een goede prestatie, door vijftien keer als regiokampioen uit te komen in - zeg maar - de play-offs voor het landskampioenschap van Duitsland. Die verloor VfB steeds van de regiokampioenen uit het welvarende midden en westen van Duitsland. De Bundesliga kwam pas in 1963 tot stand.

FK Baltika Kaliningrad

FK Baltika Kaliningrad is een bekende Russische voetbalclub, die de laatste jaren redelijk presteert. FK staat voor ‘Futbolny Klub’, en ‘Baltika’ voor de Oostzee. Kaliningrad is de Russische stad waar de club zijn thuiswedstrijden speelt.

FK Baltika Kaliningrad speelt helemaal in het blauw, waarbij ik niet weet of deze kleur aan de Oostzee is ontleend. Toen de FK in 1954 werd opgericht, was Kaliningrad de hoofdstad van de gelijknamige provincie in het uiterste westen van Rusland. De Kaliningrader provincie is een weinig welvarend deel van de Russische republiek. Desondanks leverde de ook FK een goede prestatie door in de periode 1994-’98 in de Russische eredivisie te voetballen en in 1997 speelde de club zelfs Europees voetbal.

De oorlog en wat erna kwam

In januari 1945 zette Stalin’s Rode Leger de tegenaanval in op het zieltogende Duitsland van Adolf Hitler. Oostpruisen was het eerst aan de beurt, en ging ten onder in een inferno van oorlogsgeweld en menselijk leed.

Na de oorlog gaf Stalin zuidelijk Oostpruisen aan Polen. De noordelijke helft, met Königsberg, hield hij zelf - de stad heette voortaan Kaliningrad. Met de Kaliningrader provincie kreeg de Sovjet-Unie een goede marinehaven, van waaruit de Oostzee gecontroleerd kon worden. Het gebied werd dan ook tot militaire zone verklaard. Alle overgebleven Duitsers werden zonder pardon over de grens gezet, en vervangen door Soviet-burgers. De provincie werd hermetisch van de buitenwereld afgesloten.

Het effect hiervan is in onze tijd van e-mail en internet nauwelijks voor te stellen, maar toch: vanuit de Kaliningrader provincie, die half zo groot is als Nederland, kwam geen nieuws meer naar buiten. Het gebied werd gaandeweg een blinde vlek in het bewustzijn van de mensheid. Pas na 46 jaar, in 1991, gingen haar grenzen weer open, dankzij Gorbatsjov’s befaamde glasnost.

Terug naar het voetbal

VfB Königberg ging in 1945 met de gelijknamige stad ten onder. Volgens de nieuwe Sovjet-heersers begon de geschiedenis van de Kaliningrader provincie ook in dat jaar: de tijd ervòòr was ‘fascistisch’ geweest. Of het nu onder Hitler was of eerder, het verfoeide Pruisische militarisme moest voorgoed de nek worden omgedraaid. Dat waren de Sovjets verplicht, zo vonden ze zelf, aan hun 27 miljoen landgenoten die in de oorlog waren omgekomen.

Zodoende werd er van 1945 tot 1954 in Kaliningrad niet op niveau gevoetbald. De stad was verwoest, en er heerste hongersnood en besmettelijke ziekten. Pas toen het ergste voorbij was kon men weer aan sport denken. De FK Baltika Kaliningrad begon in 1954 op een bescheiden niveau, wat nog lang voortduurde.

Dit laatste was ongetwijfeld te wijten aan de strenge militaire status van de Kaliningrader provincie: die bemoeilijkte het grensverkeer en werkte haar ontplooiing tegen. Het lijkt dan ook geen toeval, dat Baltika’s succes pas kwam nadat in 1991 de grenzen waren geopend.

In breder verband

Vergelijkbare tragische ontwikkelingen deden zich na 1945 in heel communistisch Oost- Europa voor. Zowel in de sport als daarbuiten, waarbij veel traditie verloren ging. Zo is het stadion in Kaliningrad het enige, wat Baltika nog met VfB Königsberg verbindt.

We eindigen prettig

De kust van het voormalige Oost-Pruisen kenmerkt zich door twee landtongen, die ieder een binnenzee van de Oostzee afscheiden. De noordelijkste ervan, de ‘Kurische Nehrung’, is wijd en zijd beroemd om zijn unieke duinlandschap.

Het is een strook land van honderd kilometer, die over zijn hele lengte nergens breder is dan vier honderd meter. Er gaat een weg overheen, er liggen een paar dorpen, en verder zijn er alleen maar duinen, bossen en stranden. Als je geluk hebt zie je een loslopende eland. De duinen, die door de wind onophoudelijk van vorm en plaats veranderen, werden in de Duitse tijd gebruikt voor zweefvliegen.

Uw verslaggever was hier in 1993, en koestert het als een van zijn dierbaarste reisherinneringen. Het schitterende natuurgebied is ongerept gebleven. Je staat op de top van een duin, links blinkt de Oostzee en rechts de binnenzee.

De zoute wind waait door je haren, je hoort alleen de branding en het gekrijs van de vogels. De tijdloosheid van het landschap tilt je boven iedere menselijke maat uit. Het is een ervaring die alle dimensies van het dagelijks leven van je af doet vallen.

Sport en politiek · Voetbal

permalink | ga naar reacties |

Reacties