Voetbalnationalisme is feestnationalisme

Hieronder staat het laatste deel uit de serie Voetbal en Europa.

 

Reclameposters

De grote voetbal-expats zijn levende reclameposters voor Europese eenwording, en vooral voor het Europese ideaal van vrije verkeer van werknemers. Deze mannen doen interessant, goedbetaald werk in andere EU-landen, over het algemeen zonder al teveel heimwee of andere problemen.

Natuurlijk spreken deze reclameposters vooral onderbuikgevoelens aan. Maar juist onderbuikgevoelens bepalen de houding van veel mensen ten opzichte van ‘Europa’. Weinig Nederlanders of Fransen zullen de EU-grondwet hebben doorgenomen voordat ze besloten het af te wijzen. In Groot-Britannië wisten zelfs economieprofessoren niet of toetreding tot de euro goed zou zijn voor het land. Ook de conferentie van Messina was een sprong in het duister, deels ingegeven door onderbuikgevoelens.

Voetbalnationalisme

Het voetbal stimuleert dus tweeledige emoties: enerzijds nationalisme, anderzijds een bijna ongemerkt Europatriotisme. Natuurlijk is het nationalisme sterker. Er is nog nooit een voetbalfan dronken zijn huis uitgestormd met een EU-vlag in zijn hand. Daarentegen vond één van de grootste Nederlandse volksfeesten plaats op de dinsdagavond van 21 juni, 1988, toen miljoenen mensen op straat feestvierden na de 1-2 overwinning van Nederland tegen Duitsland.

Maar het voetbalnationalisme in Europa is de laatste jaren veranderd van een aggressief nationalisme in een soort ‘feestnationalisme’. Decennialang richtte het voetbalnationalisme zich vooral tegen Duitsland: voor Nederland, Engeland en Frankrijk was dat de grootste rivaal. Zoals de historicus Lou de Jong in 1988 opmerkte, had dat natuurlijk met de oorlog te maken. ‘Merkwaardig dat mensen dat ontkennen,’ zei hij. Zelf meldde hij door de kamer te dansen als Nederland een doelpunt maakte.

Karatetrap

Voor Fransen was het grootste voetbaltrauma de wedstrijd tegen Duitsland op het WK van 1982. De Franse televisiepresentator Georges de Caunes zei dat de karatetrap van de Duitse keeper Toni Schumacher op de Fransman Patrick Battiston die avond bij mannen van zijn generatie gevoelens uit de oorlogstijd losmaakte.

Maar op de twee voorbije grote toernooien is duidelijk geworden dat de haat getaand is. De oorlog, en daarmee de antipathie jegens Duitsland, zakken langzamerhand uit het collectieve geheugen weg. Op het EK van 2004 ontmoetten Nederland en Duitsland elkaar weer in Porto. Op de tribunes zaten de fans door elkaar heen

Geen vechtpartijen

Niet alleen werd er nergens gevochten, maar Duitsers en Nederlanders jenden elkaar niet eens. ‘Ik heb mijn ogen uitgekeken,’ vertelde een veiligheidsfunctionaris van de Europese voetbalbond UEFA later. ‘Een stap vooruit in de geschiedenis.’ Op het voorbije WK werd er zelfs een Europawijde sympathie voor de Duitse gastheer zichtbaar. De fans waren allen nog steeds voor hun eigen land, maar vierden samen feest op straat met veel bier. Fans zijn tegenwoordig minder bezig met het resultaat, merkte de Duitse team-manager Oliver Bierhoff op. Het voetbalnationalisme is vrolijker geworden.

Natuurlijk bestaan de oude voetbalrivaliteiten nog. In augustus 2007 bleek uit een onderzoek van het Britse bureau Tickbox.net dat meer dan de helft van Engelse fans Duitsland noemt als het nationale team waar ze het liefst van winnen. Maar met de oorlog had dat weinig te maken: de meest fervente fans waren de jongeren, terwijl de 55-plussers het minste met Duitsland bezig waren.

Het nieuwe feestnationalisme gaat in het huidige Europa bovendien vaak samen met Europatriotisme. Volgens een onderzoek van Eurobarometer uit 2005 was 63 procent van Europeanen ‘zeer trots’ of ‘vrij trots’ Europeaan te zijn. Maar deze mensen waren bijna allemaal ook trots op hun eigen land. Europatriotisme vervangt het nationalisme dus niet, maar vergezelt het. Dit had Winston Churchill al voorzien in zijn toespraak in Amsterdam van 9 mei, 1948: ‘Wij hopen een Europa te zien, waar mannen van elk land zich evenzeer Europeaan voelen als deel van hun eigen land, en dat zonder iets van hun liefde of trouw voor hun geboorteplaats te verliezen.’

Europatriotisme

Het Europatriotisme, hoewel wijdverbreid, lijkt een zwakker sentiment te zijn dan Churchill had gehoopt. Volgens de peiling van Eurobarometer was slechts 12 procent van de ondervraagden ‘zeer trots’ Europeaan te zijn. De rest was slechts ‘vrij trots’. Brussel moet dus vooral niet denken dat miljoenen de straten zullen vullen voor een Europese sportploeg. Ook de komende nationale toernooien zullen zich in nationale kleuren afspelen. In Brussel kan men echter desondanks ‘vrij trots’ zijn: ten eerste omdat de EU de beste voetbalregio ter wereld is, en ten tweede omdat al die nationale vlaggen en geverfde wangen de laatste, tandloze manifestaties van het oude Europese nationalisme zijn.

De EU heeft gewonnen, en dat deels dankzij het voetbal.

De bundel is een publicatie van het Kenniscentrum D66 en wordt uitgegeven door Uitgeverij Van Praag.

ISBN 978 90 490 2402 2

Kopen?

Sportboeken · Voetbal

permalink | ga naar reacties |

Reacties