Op zoek naar de eerste schaatser

Uit onderzoek van de heren Federico Formenti en Alberto Minetti, dat binnenkort verschijnt in Linnean Society of London's Biological Journal, zou blijken dat er zo'n 4.000 tot 5.000 jaar geleden voor de eerste keer werd geschaatst in het zuiden van Finland. Schaatshistoricus Marnix Koolhaas weet wel beter.

Door Marnix Koolhaas

De vraag naar het begin van alles is zonder twijfel de meest gestelde en minst beantwoorde in de geschiedenis van de mensheid. Ook de vraag naar het begin van het schaatsen zal op onze planeet wel altijd onbeantwoord blijven.

In 1888 verzuchtte Van Buttingha Wichers in zijn memorabele studie Schaatsenrijden al: "Helaas! De ondoordringbare sluier die den naam omgeeft van hem die het eerst den voeten vleugels verschafte, zal wel nimmer worden opgelicht."

Toch heeft deze verzuchting onderzoekers er niet van weerhouden op zoek te gaan naar het begin van het schaatsen op aarde. Door recent onderzoek is het nu voor het eerst zelfs mogelijk daar iets zinnigs over te zeggen. De eerste schaatser, zo blijkt uit een in Estland gepubliceerd onderzoek van een Duits/Bulgaars archeologenduo, moet zo'n 4000 jaar geleden ergens in de Hongaarse uiterwaarden van de Donau rondgegleden hebben!

Bronstijd

Hans Christian Küchelmann and Petar Zidarov, de archeologen die het onderzoek verrichtten, stelden met een experimenteel-archeologisch experiment vast dat het schaatsen op bewerkte botten niet eerder kan zijn ontstaan dan in de Bronstijd. Het tweetal maakte replica's van de oudst bekende glissen die in 2002 door Alice Choyke bij het Hongaarse Szazhalombatta-Földvar zijn gevonden. Deze botten waren van nomaden van de zogeheten Vadya-cultuur, die aan het begin van de Bronstijd (tussen 2000 tot 1500 voor Christus) in het Hongaarse stroomgebied van de Donau leefde.

Bij hun reconstructie gebruikten de onderzoekers nieuwe, identieke runderschenkels en bewerkten die met de primitieve technieken waarover de toenmalige nomaden beschikten. Met draaitolletjes, vuurstenen en bronzen mesjes bewerkten ze de schenkels tot schaatsbotten. Ook lieten ze even oude leren schoenen namaken. Grootste probleem om uit te vinden was hoe de glissen met leren riempjes het beste aan de schoenen (zonder harde zool!) vastgemaakt moesten worden. Verschillende striktechnieken werden uitgeprobeerd, waarbij twee redelijk voldeden.

Vervolgens probeerden ze met één of twee stokken te gaan "prikschaatsen". Dat mislukte hopeloos. Hoe scherp de stokken ook geslepen werden, ze waren te bot om voldoende grip op het ijs te krijgen. Ook stokken met scherpe stenen punten voldeden niet.

Uiteindelijk bleek alleen een goed geslepen bronzen punt aan het einde van de stok scherp genoeg om met een regelmatige prikslag een snelheid van zo'n 15 tot 20 kilometer per uur te bereiken. Daarbij bleek de techniek waarbij met één stok tussen de benen werd afgezet het meest efficiënt. Conclusie van het experiment: het schaatsen op schenkels kon zich in Europa (over Azië, waar brons en ijzer al veel eerder bekend was weten we niets!) slechts ontwikkelen ná de introductie van het brons.

4.000 jaar

De hypothese van Küchelmann en Zidarov werd ondersteund door de vondst van even oude bronzen punten en messen in hetzelfde gebied. Het viel natuurlijk niet direct te bewijzen of een gevonden, vaak zeer gecorrodeerd stuk brons daadwerkelijk als uiteinde van een schaatsprikstok had gediend, maar de combinatie van vondsten en experimenten leek zeer overtuigend: op de bevroren uiterwaarden van de Donau werd zo'n 4000 jaar geleden al geschaatst!

In een Fins boek uit 1915 vonden Küchelmann en Zidarov nog een mooie bron waaraan ze hun bevindingen konden toetsen. De oude dorpssmid Antti Juvel vertelt in dit boek hoe hij in de 19e eeuw nog veelvuldig op glissen er opuit trok om op bevroren meren te gaan vissen. Juvel vertelt dat hij daarbij hetzelfde probleem ondervond waar ook Küchelmann en Zidarov mee kampten: "als er plotseling open water voor je opdook," schrijft de Finse smid, "dook je er recht in. Remmen of sturen was onmogelijk en je laten vallen hielp ook niet."

Er is meer ondersteunend bewijs dat de schaatsende mens in de laaglanden van centraal Europa het levenslicht zag. Brons komt van oorsprong uit het Midden-Oosten. De Donau was een belangrijke handelsader tussen Europa en het nabije Oosten. Regelmatig (ook recentelijk nog!) overstroomde de Donau en zette het omliggende land onder water. Bij vorst moet dat voor eindeloze ijsvlaktes gezorgd hebben. Ook geografisch waren de omstandigheden in deze streek dus ideaal om met behulp van het brons de schaatsende mens te laten ontstaan!

In een vervolgonderzoek heeft Hans Christian Küchelmann nog meer pionierswerk verricht. Alle uit de literatuur bekende Europese vondsten van benen schaatsen heeft hij in een overzicht bijeengebracht. Daaruit blijkt dat glissen uit de Bronstijd (voor Europa de periode van ca. 2500 tot 800 voor Christus) alleen bekend zijn uit Hongarije, Slowakije en de Oekraïne. Behalve runderschenkels werden ook vaak paardenschenkels gebruikt. Pas in de IJzertijd (vanaf 800 voor Christus) lijkt de glis langzaam westwaarts te trekken.

Nederland

Maar wanneer bereikte de glis ons land? Ook hier moeten de nog nauwelijks bedijkte rivieren immers eeuwenlang voor ideaal schaatsijs gezorgd hebben. Vreemd genoeg stammen de oudst gevonden glissen in Nederland uit de 10e eeuw ná Christus. Bij opgravingen in de oude ringwalburcht van het Zeeuwse Oost-Souburg werden ze in 1970 met tientallen gevonden. Uit dezelfde periode zijn ook glissen bekend uit Dorestad (Nijmegen).

Natuurlijk kun je geen al te grote conclusies trekken uit de relatief schaarse vondsten die zijn gedaan. Botmateriaal blijft alleen in veenachtige ondergrond (denk aan de veenlijken!) lang geconserveerd. Toch is het vreemd dat er in ons land, een delta die net als het Donau-gebied veelvuldig onder water kwam te staan, nooit oudere schenkels zijn opgegraven. Brons was immers ook hier al net zo lang bekend als in Hongarije.

Waren de Batavieren te dom om te bedenken dat je op bewerkte beenderen kon schaatsen? Of zitten hun glissen nog ergens in de grond verstopt, wachtend om opgegraven te worden? De tijd zal het leren, maar voorlopig moeten we ervan uitgaan dat "de mens die den voeten het eerst vleugels verschafte" in Hongarije het levenslicht zag.

Zie voor het onderzoek naar oude glissen: www.knochenarbeit.de

Schaatsen

permalink | ga naar reacties |

Reacties