Topsporter ontrafelde Duitse plannen voor atoombom

Moe Berg zou zondag 106 jaar oud zijn geworden. Het lijkt Simon Kuper daarom een goed moment om eens terug te denken aan de opmerkelijkste sporter, waar hij ooit van heeft gehoord.

In een tweedehands boekwinkel in South Carolina kwam ik laatst toevallig een oude biografie tegen, geheten: Moe Berg: Atleet, Geleerde, Spion. Tijdens het lezen dacht ik de hele tijd: ‘Dat kan toch niet waar zijn!’ Het spijt me voor lezers die het verhaal al lang gehoord hebben, maar iedereen moet Berg leren kennen.

Hij was de zoon van joodse immigranten en werd in 1902 in New York geboren. Hij groeide op in Newark, New Jersey. Hoewel hij arm was, studeerde hij magna cum laude af aan Princeton. De universiteit bood hem een baan als docent aan maar hij ging in plaats daarvan honkballen bij de Brooklyn Dodgers. Als ze door het land toerden zat Berg in een Japanse kimono en met een strohoed op zijn hoofd op bed en las gretig kranten in vele verschillende talen. ‘Niet aankomen! Ze leven’, zei hij dan tegen zijn verbaasde teamgenoten.

Albert Einstein

Na zijn eerste seizoen ging hij naar de Sorbonne om taalkunde te studeren. Zijn kamergenoot bij de Dodgers vond het idioot: ‘Lieve hemel Moe, weet je niet waar Parijs voor bedoeld is?’ Maar de evolutie van het middeleeuwse naar het moderne Frans had Berg altijd al gefascineerd. Hij werkte buiten het honkbalseizoen als jurist in Wall Street en schreef een essay over honkbal waar Albert Einstein zijn bewondering over uitsprak.

Bij het honkbal liet Berg meestal niet blijken dat hij zo geleerd was. Hij vond het leuk om net zo grammaticaal incorrect te praten als zijn teamgenoten, met hun dubbele ontkenningen. Hij zei voor de grap: ‘Ik besteed jaren aan het leren van een aantal vreemde talen en wat gebeurt er? Ik blijk een catcher te zijn en moet me nu op het veld behelpen met gebarentaal.’

Hij was ook een uitstekende catcher: ‘Goed in veld, niet aan slag’ was het haast analfabete oordeel van een van de coaches. Van 1931 tot 1934 speelde Berg 117 wedstrijden zonder ook maar één fout te maken; ondertussen slaagde hij er ook nog in om op de dag dat Hitler kanselier werd, in Berlijn te zijn. Hij begreep toen dat er een oorlog aankwam.

Hirohito

Misschien was hij toen al spion. Misschien begon hij in 1934 toen hij in Japan op tournee was met Babe Ruth en andere spelers uit de major league. Omdat hij lang, donker en knap was en heel goed kon dansen, deed hij het goed op diplomatieke recepties; hij hield zelfs een gesprekje met Keizer Hirohito in het Japans. Hij maakte ook geheime filmopnamen van Tokio, die jaren later de Amerikaanse bommenwerpers nog zouden helpen.

Het deed Berg verdriet dat in de zestien jaar dat hij honkbalde, zijn vader niet één keer kwam kijken. De oude man had grote minachting voor zijn honkbalcarrière. Er werd ook vaak aan Berg gevraagd waarom hij honkbalde terwijl hij alles had kunnen worden. ‘Zelfs oma’s’, antwoordde hij, ‘zouden die opwinding moeten ondervinden die je krijgt als je op de thuisplaat staat en de tegenstander komt er aanstormen en gooit zich naar voren.’

De meeste spelers begrepen niets van Berg, maar waren wel op hem gesteld. Ted Williams, een teamgenoot in Boston, zei: ‘Ik heb nog nooit iemand zo’n show zien opvoeren; en hij deed het niet eens bewust.’

‘Hij was zijn leven lang een geheimzinnige man’, is de herinnering van pitcher Lefty Gomez. ‘Hij kwam altijd zomaar ergens vandaan. Niemand wist waar hij woonde of wat hij in zijn vrije tijd deed.’ Plotseling was hij er en voerde een discussie over werkwoordsvormen in het Sanskriet met de Britse politicus Anthony Eden.

Huilende Japanners

Berg stopte met spelen in 1939, na 663 wedstrijden en net voor de oorlog begon. In 1942 sprak hij in het Japans via de radio de Japanners toe en drong aan op vrede. ‘Welke basis is er voor vijandschap’, vroeg hij in een toespraak die sympathiek was, maar ook van kennis getuigde, ‘tussen twee landen die genieten van de zelfde nationale sport?’ Er waren Japanners die moesten huilen bij zijn woorden.

Hij begon te spioneren voor het Office of Strategic Services (OSS). De schrijvers van zijn biografie hadden toegang tot de OSS-documenten en zijn vroegere collega’s. Zij beschrijven hoe Berg infiltreerde in Joegoslavië, het bezette deel van Frankrijk of Noorwegen. Hij droeg cyanide bij zich, dat hij kon innemen als hij werd gepakt.

Maar langzamerhand werd hij bezeten door het Duitse atoomprogramma. Hitler kon alleen nog winnen als Duitsland de bom had. Toen Berg ontdekte dat uraniumerts uit Kongo was aangekomen in Duisburg, maakten geallieerde bommenwerpers de stad met de grond gelijk.

In Italië en Zwitserland interviewde hij in de oorlog fysici over de vorderingen van het Duitse atoomprogramma. Een bepaalde Italiaanse fysicus, die eerst niets wilde zeggen, deed uiteindelijk toch zijn mond open nadat Berg eerst drie dagen met hem over de dichter Petrarca had gepraat. In Florence ging Berg, verkleed als Duitse officier, naar een munitiefabriek. Uiteindelijk kon hij de exacte plaats van de belangrijkste atoombasis in Duitsland aanwijzen.

Geen atoombom

In december 1944 lokte hij Werner Heisenberg, het hoofd van het Duitse atoomprogramma, naar Zwitserland om een lezing te geven. Berg ging er ook naartoe en hij was gewapend. De man die er niet tegen kon om bloed te zien, moest Heisenberg vermoorden als hij zou merken dat Duitsland de atoombom bijna klaar had. Berg hoorde Heisenberg, in conversatie met anderen, dingen zeggen als: ‘We gaan deze oorlog verliezen, maar het zou zo fijn zijn geweest als we hadden gewonnen.’ Het leek erop dat Duitsland de bom niet kon maken. Dat bericht ging naar Churchill en Roosevelt.

Na de oorlog weigerde Berg de Amerikaanse Medal of Merit en wilde zelfs zijn onkosten niet bij de OSS declareren. Hierna werkte hij nog maar nauwelijks of voerde alleen maar geheime missies uit. Wel is zeker dat hij wekenlang bij vrienden logeerde en jaren bij zijn broers en zussen inwoonde. Hij vulde hun huizen met zijn boeken en ‘levende’ kranten tot ze hem eruit schopten. Hij is nooit getrouwd en heeft schijnbaar ook nooit een vriendin gehad.

Zijn broer vergeleek hem met de middeleeuwse geleerden die de universiteiten van Oxford en Cambridge oprichtten: ‘Hun enig doel was om kennis te vergaren, zonder die ooit te willen toepassen.’

Toen hij al oud was studeerde Berg Mandarijns. Hij ontmoette president Kennedy, die zei: ‘Moe, het honkbal is zonder jou nooit meer hetzelfde geworden.’ Hij stierf in 1972 in Newark, net nadat hij had gevraagd: ‘Hoe hebben de Mets vandaag gespeeld?’ Ze hadden gewonnen.

Honk- en softbal · Sport en politiek

permalink | plaats reactie |

Reacties