Zoeken

Waar is het wandelen? Waarom bevat het boek Fatsoenlijk vertier geen hoofdstuk over wandelen? Want dat was nu juist de methode bij uitstek om de massa in het gareel te krijgen. Wandelen, stevig doorstappen over vaderlandse grond, te midden van gelijkgestemden, op weg naar hetzelfde doel, dat bracht gezondheid, vaderlandsliefde, discipline en saamhorigheidsgevoel. Duizenden kilometers zijn er afgelegd, door protestant en katholiek, links en rechts. En toch bevat deze bundel geen bijdrage over wandelen.

Toen Karl Marx in 1848 schreef dat er een spook door Europa waarde, het communisme, waren er maar weinigen die daar wakker van lagen. Ruim twintig jaar later was dat wel anders. Nadat de Franse regering op de vlucht was geslagen voor het Pruisische leger, viel Parijs in handen van het proletariaat. Plundering, brandstichting en massamoord waren het resultaat. De onderdrukking van deze volksopstand kostte tienduizenden het leven. Vanaf dat moment was duidelijk dat de opkomende arbeidersklasse een bedreiging vormde voor de beschaving. En dus moest de arbeider snel onschadelijk gemaakt.

Regeringen (de Duitsers liepen hierin voorop) zorgden voor sociale wetgeving die de scherpste kantjes van het kapitalisme moest verzachten. Daarnaast waren er vele initiatieven van onderop, zoals de geheelonthoudersbond, die de arbeider uit de kroeg wilde houden, en verenigingen ter bestrijding van zaken als rauwe volksfeesten en kermissen en de zedeloosheid (lees: prostitutie). Fatsoenlijk vertier gaat helaas niet in op deze gedreven bestrijders van de zonde, die in dit beschavingsoffensief toch minstens zo belangrijk waren als de intellectuelen met hun goedbedoelde pogingen de arbeider de leeszaal of het museum in te krijgen.

Daar komt bij dat enkele bijdragen (over vegetarisme en de opkomst van het fietsen) maar heel weinig met fatsoenlijk vertier te maken hebben. De arbeider was uit geldgebrek vaak al vegetariër, en fietsen werd door de eerste wielrijders beschouwd als een vermaak voor de betere kringen. De ervaring snel vooruit te komen, terwijl je tegelijkertijd heerlijk ontspannen kon genieten van de omgeving, was een probaat middel tegen ‘neurasthenie’, of zenuwzwakte, een kwaal die in de betere kringen veel voorkwam en veroorzaakt werd door het jachtige tempo der tijden. Als arbeiders gingen fietsen, betekende dat een ernstige verstoring van de juiste sociale verhoudingen. En daar kwam nog eens bij dat de arbeider op de fiets ging wielrennen!

De opvoeders wisten wat goed was voor arbeiders. Tegenwoordig wordt de roman de hemel in geprezen en onmisbaar geacht vanwege zijn bijdrage aan onze geestelijke ontwikkeling: honderd jaar geleden was dat even anders. Toen werd de roman alom beschouwd als een gevaar. Romans lezen prikkelde de zinnen (vooral die van vrouwen) en bracht mensen vaak op verkeerde ideeën. Hetzelfde gold voor competitieve sporten. Sport verbroedert, is nu de kreet (ondanks alle geweld op en om het veld). Honderd jaar geleden werden sporten als wielrennen en voetballen door de opvoeders verworpen. Daarvan werden arbeiders alleen maar agressief, competitief en onhandelbaar. ‘Een krachtverspillend vermaak’, schreef de Gentse socialistische krant Vooruit! in 1908.

Gymnastiek

Nee, dan was Zweedse gymnastiek veel beter. Door eindeloze oefeningen aan de balk of de brug leerde de arbeider hoe hij zich rationeel kon bewegen en dus minder snel moe werd. Goed nieuws voor de baas, en voor het vaderland. Want arbeiders vormden vaak beroerde soldaten. Niet voor niets maakte de Belgische profeet van de Zweedse gymnastiek, Clément Lefébure, in 1898 een rondreis door Zweden op kosten van het ministerie van Oorlog. Tien jaar later werd lichamelijke opvoeding in Gent verheven tot een universitaire studie.

De brave burgerinitiatieven om de arbeider op te voeden liepen in de jaren twintig van de vorige eeuw een voor een vast. De voornaamste reden was dat de echte arbeiders (die zich altijd al weinig hadden laten zien) nu helemaal wegbleven. Ze werden met gemak verslagen door de politieke massabewegingen en de opkomende commerciële amusementsindustrie. Fascisten, socialisten en communisten, maar ook de confessionelen, deden hun uiterste best om hun aanhang door middel van vertier aan zich te binden. Het was de tijd van de uniformpjes, de vaandels, de liederen, de marcherende kolommen en lekker knokken op zaterdagavond. Ook alweer voorbij. Wat rest is het commercieel vermaak. De arbeider is onschadelijk gemaakt en mag eindelijk doen waar hij zelf zin in heeft.

Sportboeken

permalink | plaats reactie |