Kijk! Daar is de Vingerbreker!

Bijnamen horen bij de sport. Net als in de Oudheid, toen atleten οp basis van hun uiterlijk, afkοmst οf prestaties met een nickname werden getοοid. Heel fijn als net De Vingerbreker je volgende tegenstander was.

De Vliegende Huisvrouw zelf. ANP Fotoarchief

Bij wie gaat er bij het lezen van het volgende rijtje namen geen belletje rinkelen? De Vliegende Huisvrοuw, Fantoom Fin, De Locomotief, King Carl, Hoogie, de Kogel uit Baltimore.

Menig sportliefhebber heeft aan deze bijnamen genoeg om de sporters in kwestie te herkennen. (Voor de niet-kenners: het gaat om achtereenvolgens Fanny Blankers-Koen, Paavo Nurmi, Emile Zatopek, Carl Lewis, Pieter van den Hoogenband en Michael Phelps).

In de hedendaagse sport wemelt het van de bijnamen, die meestal bedacht worden door collega’s, fans of de media. Ze kunnen verschillende vormen aannemen en verwijzen naar een uiterlijk kenmerk, naam en afkomst of de specifieke prestaties van een atleet. In de Oudheid was dat niet anders. Het is een teken van de populariteit van antieke sporters dat ook zij bij bosjes bijnamen kregen.

De klassieke Zatopek

Bijnamen kwamen in de antieke wereld op dezelfde wijze tot stand als tegenwoordig. De fameuze hardloper Emile Zatopek baarde opzien door op de Spelen van 1952 niet alleen de vijf en tien kilometer te winnen, maar ook de marathon – de eerste atleet ooit. Het leverde hem de bijnaam de Locomotief op. Een verre collega van hem, Polites, deed iedereen evenzeer versteld staan door in het jaar 69 n. Chr. in Olympia zowel de sprintnummers als de lange afstandsloop te winnen. Vanwege die prestatie wordt hij in de bronnen het loopwonder uit Karië genoemd.

De Fantoom Fin zelf

Een tijdgenoot van hem, Hermogenes, presteerde drie keer op rij hetzelfde en stond vanwege zijn uitzonderlijke uithoudingsvermogen ook wel bekend als het Paard. De vergelijking met dieren komt overigens vaker voor. In een badhuis in Ostia, de haven van het antieke Rome, wordt op een mozaïekvloer een atleet aangeduid als de Beer, hetgeen ongetwijfeld zijn bijnaam moet zijn geweest. Een bokser uit Alexandrië werd volgens zijn grafschrift de Kameel genoemd, een naam waarvan de betekenis zich niet direct laat achterhalen.

In de moderne sport wordt de parallel met dieren vaak getrokken vanwege overeenkomstige uiterlijke kenmerken, karaktertrekken en/of gedragingen. De Engelse oud-voetballer Jackie Charlton werd vanwege zijn lange nek bijvoorbeeld ‘de Giraf’ genoemd, terwijl Emilio Butragueño zijn bijnaam ‘de Gier’ te danken had aan de wijze waarop hij op het veld zijn tegenstanders met een schijnbeweging wist te verschalken.

De Milesische Reus

Opvallende fysieke kenmerken vormden evenzeer een rijke bron voor bijnamen. Philippos Glykon stond onder meer bekend als de Platvoet. Nikophon uit Milete (in het huidige Turkije) genoot vanwege zijn indrukwekkende voorkomen bekendheid als de Milesische Reus. Weer een ander had de opmerkelijke bijnaam de Oude Vrouw, of de Grijsaard. Hij had die naam ofwel te danken aan een voorovergebogen loopstijl dan wel aan het feit dat hij al op vroege leeftijd grijze haren kreeg.

Dit laatste kent een moderne pendant in Fabrizio Ravanelli, de Italiaanse ex-voetballer die om precies die reden Penna Bianca (‘Witte Veder’) genoemd werd. Michael Johnson, de vijfvoudig Olympisch kampioen, dankte zijn bijnaam het Standbeeld daarentegen aan zijn kaarsrechte houding tijdens het lopen.

De Vingerbreker

Een andere categorie bijnamen kan in verband worden gebracht met de technieken en vaardigheden van antieke atleten. Het meest uitgesproken voorbeeld stamt uit de vierde eeuw v. Chr. toen de pankratiast Sostratos uit Sikyon een onorthodoxe, maar succesvolle methode gebruikte om wedstrijden te winnen. Volgens de Griekse schrijver Pausanias werd hij meneer Vingertop genoemd, omdat hij ‘gewoon was zijn tegenstander bij de vingers te grijpen en ze vervolgens om te buigen, en pas losliet wanneer zijn opponent had opgegeven’.

Hoogie zelf

Het is dan ook niet verwonderlijk dat in een ere-inscriptie wordt vermeld dat hij zijn titels meestal wist te behalen zonder daadwerkelijk strijd te leveren. Van de reputatie van Sostratos ging zoveel dreiging uit dat veel aanstaande tegenstanders bij voorbaat opgaven, omdat ze voor ernstig letsel vreesden wanneer ze het tegen hem zouden opnemen.

Een andere Egyptenaar, de bokser Apollonios, stond beter bekend als de Sproeier, omdat hij zijn opponenten in het gezicht plachte spuwen tijdens wedstrijden. Weer een andere vechtsporter werd de Waakzame genoemd, een toepasselijke bijnaam voor een atleet die het initiatief altijd aan de tegenstander liet om vervolgens bij een teken van vermoeidheid en/of zwakte toe te slaan.

De nieuwe Atlas

Bijnamen van antieke atleten bevatten ook regelmatig verwijzingen naar de Griekse mythologie. Dit is niet verrassend, aangezien diverse goden en helden op enigerlei wijze in verband te brengen zijn met de Griekse atletiek. In Olympia speelden onder meer Zeus, Hera, Herakles en Pelops een belangrijke rol. Sommige (half)goden werden beschouwd als de stichters van bepaalde festivals, kregen de eer de eerste beoefenaars van een bepaalde tak van sport te zijn of waren onderwerp van verering.

Anderen blonken uit door hun fysiek en snelheid en werden daarom gezien als de atletische prototypes bij uitstek. Menig atleet uit de Oudheid draagt bijvoorbeeld de naam van Achilles, terwijl ook de identificatie met Atlas, de verpersoonlijking van kracht en uithoudingsvermogen, veel voorkomt. Nikophon, de eerdergenoemde Milesische Reus, dankte die bijnaam niet in de laatste plaats aan het feit dat hij ‘schouders als Atlas’ had. Andere atleten werden gezien als een tweede of een nieuwe Atlas.

Hoe spectaculair de prestaties van de diverse Olympiërs de afgelopen week ook geweest mogen zijn, de nieuwe Atlas heb ik nog niet aan het werk gezien. U wel?

Gegroet Beijing, hier Olympia! · Het ontstaan van de Spelen · Olympische Zomerspelen

permalink | ga naar reacties |

Reacties