Zoeken

Wie durft nog te beweren dat vrouwen niets op de Olympische Spelen te zoeken hebben? Zonder vrouwelijke inbreng zou het contingent Nederlandse medailles deze weken bijzonder karig geweest zijn, laat staan dat we op vier gouden medailles hadden kunnen bogen. Met de hockeydames en de waterpolovrouwen liggen er wellicht nog twee titels in het verschiet. De Nederlandse mannen zullen die medailleachterstand de komende dagen hoe dan ook niet meer goedmaken.

De feminisering van het Oranje-succes past in een trend die vanaf 1996 is ingezet. Ook mondiaal gezien presteren de vrouwen verhoudingsgewijs steeds beter. Van de 11.000 atleten in Peking is 42 procent vrouw. In 1988 in Seoel was dat nog slechts 26 procent.

Ook het aantal landen dat alleen mannen naar de Olympische Spelen afvaardigt, is in de afgelopen decennia sterk teruggelopen. In 1992 in Barcelona lieten nog 35 naties de vrouwen thuis. In 1996 in Atlanta bedroeg dat aantal 26, in Sydney 2000 waren het er 10 en vier jaar geleden in Athene waren nog maar vijf equipes ‘vrouwloos’. In Beijing geldt dit alleen nog voor Brunei, Saoedi-Arabië, Quatar en Koeweit. Binnen het IOC gaan zelfs stemmen op om bij de volgende spelen in Londen helemaal geen landen meer toe te laten die niet deelnemers van beide seksen afvaardigen.

Vrouwenverbod in Olympia

In de Oudheid was de situatie totaal anders. Daar lag het percentage mannelijke deelnemers tijdens de twaalfhonderdjarige geschiedenis van de antieke spelen op praktisch 100%. Het was vrouwen namelijk niet toegestaan om deel te nemen. Officieel werd hen ook als toeschouwer de toegang tot Olympia ontzegd. Alleen een priesteres van Demeter, die een cultusplaats had in Olympia, kreeg het recht aanwezig te zijn.

Er bestond zelfs een wet die het de organisatie verplichtte om iedere vrouw die dit verbod schond, van een hoge klif te gooien. De voornaamste reden voor dit verbod lijkt het feit geweest te zijn dat de Griekse mannen naakt hun sport bedreven en dat men dit geen geschikte omstandigheid vond voor contact tussen beide seksen. In de praktijk bleek dit alles toch wat genuanceerder te liggen. In de bronnen valt te lezen dat er - vooral in de Romeinse tijd – regelmatig de hand werd gelicht aan deze bepaling – zeker wanneer het dames van lichte zeden betrof.

Het beroemdste verhaal van een vrouw in Olympia is ongetwijfeld dat van Kallipateira uit Rhodos. Zij was de dochter van de Olympisch kampioen Diagoras. Zij vergezelde in 404 v. Chr. haar boksende zoon Peisirodos als trainer naar Olympia en wilde hem dolgraag in actie zien. Ze verkleedde zich hiertoe als man en werd aanvankelijk niet opgemerkt. Toen de jongen echter in de finale de beslissende klap uitdeelde en de scheidsrechters hem tot winnaar uitriepen, sprong de uitzinnige Kallipateira over de balustrade en gaf daarbij enkele kenmerkende lichaamsdelen vrij.

De commotie was groot toen men ontdekte dat zij een vrouw was. Conform de regels zou haar nu de doodstraf wachten, maar uit respect voor haar familie van olympische kampioenen werd ze niet bestraft. Wel werd bepaald dat voortaan ook de trainers naakt hun vak moesten uitoefenen.

Olympisch succes op afstand

Ondanks alle strenge regels konden Griekse vrouwen toch succes in Olympia behalen. Dit kon op twee manieren. De eerste weg naar een titel liep via de wagen- en paardenrennen. Dit bleef de hele Oudheid door een puur aristocratische sport, omdat alleen de allerrijksten zich een span paarden konden veroorloven. Zij reden overigens niet zelf, maar huurden een jockey in om het zware (en levensgevaarlijke) werk in het hippodroom op zich te nemen. De krans kwam echter aan de staleigenaar toe, terwijl de jockey alleen voor zijn diensten betaald werd.

Een eigenaar hoefde niet per se in Olympia aanwezig te zijn om te kunnen winnen. Op afstand kon een vrouw zich daardoor wel tot kampioen laten kronen. Dit gebeurde de Spartaanse koningsdochter Kyniska. Zij wilde dolgraag een titel aan het succes van haar familie toevoegen en schreef in 396 en 392 v. Chr. met succes haar eigen paarden in voor de wedstrijd. Na de winst liet ze een monument in Olympia oprichten waarop te lezen viel dat zij de eerste van alle Griekse vrouwen was geweest met een oympische krans.

Vrouwenspelen

Toch hebben er ook met regelmaat vrouwen aan sportwedstrijden meegedaan in Olympia. Niet tijdens de reguliere Olympische spelen, maar bij de zogenaamde Heraia, de spelen voor de godin Hera. Deze vonden ook iedere vier jaar plaats, maar er stond slechts één onderdeel op het programma: de sprint.

Speciaal voor deze gelegenheid werd de baanlengte met eenzesde ingekort, waardoor de totale afstand 160 meter bedroeg. Net als bij de mannen kregen de winnaressen een krans uitgereikt en mochten zij een monument oprichten op het tempelterrein. Tijdens de race droegen de vrouwen speciale kledij, een tunica die tot net boven de knie reikte en die één borst vrijliet. Bij opgravingen zijn diverse beeldjes gevonden die deelneemsters aan de Heraia uitbeelden.

Olympia werd overigens gekenmerkt door een bijzonder conservatieve houding. Naarmate de eeuwen verstreken kwam de vrouwensport elders in de Griekse wereld tot ontwikkeling. In de Romeinse periode vonden bij diverse spelen tegelijkertijd mannen- en vrouwenwedstrijden plaats, en soms werd er zelfs tussen mannen en vrouwen onderling gestreden.

In een stad als Sparta werden vrouwen overigens vanaf de vroegste tijden gestimuleerd om aan sport te doen. Spartaanse meisjes kregen dezelfde fysieke training als jongens, vanuit het idee dat sterke en gezonde moeders ook sterke krijgers zouden voortbrengen.

Desalniettemin bleef vrouwensport altijd een marginaal verschijnsel. De Oudheid was een mannenmaatschappij waarin de rol van vrouwen hoofdzakelijk beperkt bleef tot het huiselijke domein. Voor een gelijke behandeling was het nog twee millennia te vroeg.

Gelukkig zijn de tijden veranderd. Het had ons anders mooi vier gouden medailles gescheeld.