De rayonhoofden zijn altijd de baas

De twaalfde editie van de Elfstedentocht op 18 januari 1963 is legendarisch, maar bijna was die dag geëindigd in één van de grootste drama’s uit de Nederlandse geschiedenis. Sindsdien is het rayonhoofd de baas. Deel 6 in de elfdelige serie over de honderdjarige geschiedenis van de Elfstedentocht.

De Elfstedentocht. Alleen al voor de prachtige uitdrukkingen is het van grote waarde voor ons bestaan: Om de Noord, Om de Zuid, Tocht der Tochten, Tocht der Mysteriën, klunen, kistwerk, Hel van het Noorden, opgelegd rijden, zuigen, de teen van Tinus en Elfstedenpsychose.

Deze tocht bestaat nu bijna honderd jaar, want op 2 januari 1909 werd de eerste gereden. Die was nog niet door de Vereniging De Friesche Elf Steden georganiseerd, maar door de Friese IJsbond. In die honderd jaren zijn er vijftien gereden, dus gemiddeld één in iets minder dan zeven jaar.

Koudste dag

Die van 1963 is veruit de beroemdste, en dat kwam omdat die op de koudste dag van de koudste winter van de twintigste eeuw werd gereden. Op 18 januari 1963 werd in het Friese Joure een temperatuur van maar liefst -20,8 graden Celsius gemeten - het laagterecord dat jaar. Het was een verschrikkelijke winter met drie maanden achtereen vorst.

Het was zelfs zo koud dat het IJsselmeer al was dichtgevroren voordat Kerstmis was begonnen. In februari 1963 werd over dit meer een autotoertocht georganiseerd, dus over het ijs! Op het midden van het IJsselmeer stond een Shell-station om bij te tanken.

Er dreven ijsbergen in de Waddenzee, en twee studenten zijn toen lopend over zee naar Schiermonnikoog gegaan. De Noordzee was bevroren: tussen IJmuiden en Zandvoort was het zeewater anderhalve graden onder nul.

Door de kou was het sterftecijfer onder 70-plussers zo’n 25% hoger, bleek in 2003 na onderzoek van Andere Tijden. En al die barre omstandigheden golden ook in de rest van Europa, dat in de greep was van een Siberische winter.

De finish

De koudste winter in mensenheugenis viel dus samen met het belangrijkste sportevenement op Nederlandse bodem. Van de 10.000 toerrijders haalden slechts 69 de finish op de Groote Wielen - nog geen procent. Aan die 69 werd een vragenlijst opgestuurd door Georg Schweigmann, die in 1963 als laatste over de finish kwam. Maar liefst 67 werden er ingevuld, zodat we enorm veel weten over die tocht, vanuit de allereerste herinneringen.

Reinier Paping won de wedstrijd met ruime voorsprong. Wat weinig mensen zich meer herinneren is dat die finish bijna is geëindigd in een enorme ramp. Met gebruik van radiogeluiden en originele tv-fragmenten maken we een reconstructie.

Sjirk Velstra was als ijsmeester van Bartlehiem verantwoordelijk voor de finish. “De baan had ik helemaal gelegd van Bartlehiem hier naartoe”, zei hij in 2003. Aanvankelijk had hij de finishlijn getrokken op ijs met weinig water eronder, omdat dit het veiligste was indien het ijs zou breken met teveel toeschouwers. Maar toen werd Velstra in zijn huis bezocht door agenten, die hem naar de Groote Wielen brachten.

“De burgemeesters van Tietjerksteradeel en Leeuwarden waren er, en de politieautoriteiten.” Die vertelden Velstra dat hij de finish moest verplaatsen, naar een plek met daaronder minstens zes meter water. “Ik vind dat wel een beetje riskant”, antwoordde de ijsmeester daarop, “want hier komt publiek en alles.” Daar werd niet naar geluisterd, waarop Velstra geen keuze had.

De beelden

De gevolgen werden duidelijk toen Reinier Paping op 18 januari iets voor half vijf in de middag zijn laatste meters schaatste. Het ijs op de Groote Wielen stroomde vol met toeschouwers, die dit van dichtbij wilden meemaken. Ongeveer op hetzelfde moment parkeerde de helikopter met koningin Juliana en haar dochter Beatrix, wat een nieuwe golf enthousiasme en vooral mensen veroorzaakte.

Het ijs bolde, er kwam water op en opeens kwamen honderden mensen, inclusief Paping en de koningin, in direct levensgevaar. Op de filmbeelden van de finish is hoorbaar hoe de politie de mensen opriep om zich te verwijderen - hier kijken. Op de beelden van de komst van Juliana en Beatrix zien we dat de drukte alleen maar toenam. Meteen na de finish van Paping was de koningin snel van het ijs vertrokken. “Misschien is het niet onpraktisch, als wij het goede voorbeeld geven,” zei ze laconiek.

Niet onze schuld

Het ging allemaal net goed, wat op 27 maart 1963 tijdens hoog overleg tussen de burgemeesters van de Friese steden en de Friese Commissaris van de Koningin werd besproken. De districtscommandant van de Rijkspolitie Leeuwarden zei over de maatregelen rond de finish: “Deze zouden waarschijnlijk voldoende zijn geweest, indien de Elfstedencommissie de aanvankelijk geplande finishbaan niet op het laatste moment meer naar het noorden had verplaatst. Bovendien bracht de onverwachte komst van de Koninklijke Familie per helikopter het publiek tot een zo groot enthousiasme, dat de afscheidingen werden verbroken.”

Met andere woorden: niet de burgemeesters maar de organisatie zou verantwoordelijk zijn geweest voor de wanorde! En dat terwijl Velstra vooraf zo duidelijk had gewaarschuwd voor het verplaatsen van de finish.

In 2003 was het voormalige rayonhoofd heel duidelijk over de ramp, waaraan Nederland in 1963 was ontsnapt. “Dan waren er misschien honderden mensen verzopen. Dat was dan onherroepelijk gebeurd, want dat heb je met die rampen. Dan hadden we nooit meer een Elfstedentocht gehad.”

Het heeft wel grote consequenties gehad voor de relatie tussen de overheid en de rayonhoofden. Sinds de bijna-ramp van 1963 is nu het rayonhoofd de baas op het ijs tijdens de Elfstedentocht, waar de burgemeester verantwoordelijk is voor de orde eromheen. De burgerlijke overheden hebben dus geen zeggingsschap meer over de toestand op het ijs als de tocht wordt gereden.

Hiermee liep de Elfstedentocht vooruit op de maatschappelijke herijking van de macht later in de jaren zestig. Alleen had niemand dat toen nog door, omdat pas 22 jaar later de volgende editie werd gereden.

Zwart en wit

Mede door de opwaardering van het rayonhoofd is de tocht van 1963 het einde van een tijdperk geworden. Niet alleen daardoor, want het was tevens de laatste in zwart-wit beelden. Ook werd de tocht van 1963 niet van begin tot einde rechtstreeks op televisie uitgezonden, zodat we lang niet alles hebben kunnen zien. Dat maakt deze tocht helemaal magisch, omdat we de gebeurtenissen die we nooit zagen zelf moeten verzinnen.

Een maand na deze legendarische twaalfde Elfstedentocht brak een compleet nieuw tijdperk aan in het Nederlandse schaatsen en in de hele Nederlandse sport. Op 16 en 17 februari 1963 werd in Graft namelijk een vierkamp op natuurijs gehouden, waar twee jonge schaatsers voor de eerste keer tegen elkaar reden: Ard Schenk en Kees Verkerk. Het was de geboorte van Ard & Keessie, van de moderne (schaats)sport.

Maar dat komt dus ook omdat we in 1963 niet met ons allen door het ijs zijn gezakt, want dan had Nederland er nu heel anders uitgezien.

Alle filmbeelden staan hier, inclusief die van Graft.

-------------------------------------------------------

Dit verhaal is een bewerkte versie van een lezing in Groningen op 10 december 2008.

Schaatsen

permalink | ga naar reacties |

Reacties