Pikant document over oprichter Elfstedenvereniging

De Vereeniging De Friesche Elf Steden bestaat exact honderd jaar. Mindert Evert Hepkema was hiervan de oprichter. Over hem is een uiterst onthullend archiefstuk gevonden, dat is geschreven door - nota bene! - zijn eigen zoon. Dit document staat nu on-line - hier. Het laatste deel van een elfdelige serie over honderd jaar Elfstedentocht.

Vader en zoon Hepkema zelf, in 1929

Mindert Evert Hepkema is oprichter van de Vereeniging De Friesche Elf Steden. Op 15 januari 1909 was hij hiervoor verantwoordelijk uit onvrede met de slechte organisatie van de eerste Elfstedentocht door de Friesche IJsbond.

Op 7 januari 1909 – vijf dagen na de eerste tocht ooit - deed hij een oproep in Leeuwarder Nieuwsblad om een vereniging op te richten, die zich alleen maar met de Elfstedentocht zou bemoeien. Hierop kwamen zoveel reacties dat de Elfstedenvereniging kon worden opgericht. Op 7 februari 1912 werd de eerste Elfstedentocht onder verantwoordelijkheid van Hepkema gereden.

Hepkema was ook nog eigenaar van de krant Nieuwsblad van Friesland, kortweg De Hepkema genoemd. Zijn rol in de Friese geschiedenis is daarmee van enorm belang – al helemaal omdat het eeuwfeest van de vereniging wordt gevierd. Na zijn dood in 1947 werd Hepkema in de Friese pers omschreven als ‘schepper en schrijver van de Elfstedentocht’ en ‘de ziel van de Elfstedentochten’.

En terecht, want kunnen we ons in 2008 nog een Nederland voorstellen zonder oplopende Elfstedenkoorts naarmate het buiten kouder wordt? Het blijft daarom vreemd dat dit schaatsevenement niet is vastgelegd in de Canon van de Nederlandse geschiedenis, maar goed.

Jaap Hepkema

Naast Mindert Evert Hepkema leverde ook zijn zoon en enig kind Jaap (of Jacob) een fundamentele bijdrage aan de Elfstedentocht door tijdens zijn onderduiktijd in de Tweede Wereldoorlog een draaiboek te maken dat vele tochten is gebruikt. Verder was Jaap Hepkema uitvinder van een zogenaamd pijlbord, dat met spijkers van zo’n twintig centimeter lang in het ijs kon worden genageld. Hierop werd de richting aangegeven, wat na de tocht van 1942 bijzonder noodzakelijk bleek. Veel rijders, waaronder zelfs de kopgroep, zijn toen bij IJlst verkeerd gereden, waarna ze verdwaalden. Deze tocht heet sindsdien De Tocht der Mysteriën.

Met het nieuwe pijlbord kon de organisatie heel snel de route markeren. ‘Voordien moesten gaten in het ijs worden gehakt om richtingborden op te zetten,’ zei Jaap Hepkema, ‘en dat duurde te lang. Verkeerd rijden door de koplopers, zoals bij vorige tochten wel voorkwam, was dankzij zo’n 100 van die nieuwe borden verleden tijd.’

Conflicten

Dat vader en zoon Hepkema zich beide verdienstelijk hebben gemaakt voor de Elfstedentocht wil echter niet zeggen ze het goed met elkaar konden vinden. Integendeel, blijkt uit het autobiografische, ongepubliceerde stuk Mijn prilste en wat latere herinneringen  van Jaap Hepkema, dat is ondergebracht in het archief van Tresoar in Leeuwarden. Vader en zoon Hepkema zouden elkaar volgens Jaap intens hebben gehaat. Hij omschreef zijn vader als potentaat, een alcoholist en een vrouwenjager. ‘De voornaamste hobby’s van mijn vader waren geld, drank en vrouwen.’

Schaatshistoricus Marnix Koolhaas heeft twee jaar geleden deze memoires gevonden in het familiearchief van Hepkema. Ondanks de uiterst persoonlijke aard hiervan zitten er geen beperkingen op en mag iedereen het dus lezen. Waarom het is geschreven is onduidelijk, maar het lijkt op een persoonlijke afrekening met ‘de oude Hepkema’.

Toch neemt de jonge Hepema het zo nu en dan op voor zijn vader, waardoor dit stuk nog interessanter wordt. Wat ervan waar is, is met alleen deze bron niet duidelijk na te gaan. Wat wel zeker is, is dat Jaap Hepkema door zijn vader een enorme hekel heeft gekregen aan de Elfstedentocht.

Korzelige discussies

Zo beschuldigde Jaap zijn vader ervan dat hij niet in staat was de Elfstedenvereniging te leiden: ‘Mijn vader kon nooit iets afmaken. (…) Kritiek op fouten in de organisatie kreeg ik naar mijn hoofd. Ik vond dat knap vervelend en schaamde mij dan voor de organisatoren en de Friezen. Ook in de kranten was nogal veel kritiek. Mijn vader kon helemaal niet tegen kritiek en zocht dan steun bij mijn moeder en mij, maar wij waren het vaak met de kranten eens. De XI-Steden was vaak een bron van korzelige discussies in huis.’

In de oorlogsjaren ging het definitief mis, toen de Elfstedentocht enorm in populariteit groeide. Duizenden mensen deden mee aan de toertochten en dus nam het werk snel toe. Jaap Hepkema: ‘Oorzaak was, dat mijn vader alles zelf wilde doen en pas met organiseren begon als de tocht werd uitgeschreven. Dan werd het vaak improviseren.’

Nadat de Elfstedentocht van 1947 in grote chaos eindigde, trok de kleine Hepkema zich voor terug uit de schaatswereld. Uit zijn memoires komt een beeld naar voren van een verbitterd man met veel lichamelijke en psychische klachten. Toch wist hij uiterst goed zijn frustraties over zijn vader (en zijn moeder) op papier te zetten.

Perszuivering

Overigens heeft Jaap Hepkema niet overal zijn vader bekritiseerd. Na de oorlog werd de oude Hepkema namelijk beschuldigd van collaboratie, omdat zijn krant met de Duitsers en de NSB zou hebben gesympathiseerd. Aan het eind van zijn memoires verdedigde Jaap zijn vader opvallend fel: ‘Mijn vader werd veroordeeld, maar stierf vóór het hoger beroep diende, zodat er nooit een definitieve veroordeling geweest is. (…) De politieke partijen misbruikten de perszuivering om zich meester te maken van de pers. Dan hadden zij er mooi wat partij-organen bij.’

In 1994 is de kleine Hepkema overleden, veertig jaar nadat de krant De Hepkema definitief was opgedoekt. Jaap was kinderloos gebleven, zodat er een einde was gekomen aan de dynastie. De familiestukken gingen toen naar het archief in Leeuwarden, waar Koolhaas dus de memoires vond. Ze zullen de loop van de Elfstedengeschiedenis niet meer veranderen, maar geven wel uiterst pikante informatie over Mindert Evert Hepkema, de schepper, schrijver en de ziel van de Elfstedentocht.

De complete memoires van veertien pagina´s lang zijn hier te bekijken.

Schaatsen

permalink | ga naar reacties |

Reacties