Zoeken


Nieuwsbrief

Vul uw e-mailadres in
om onze nieuwsbrief te ontvangen!



Sportus.nl; Where Sports Meets Fashion

Rubrieken

RSS feed Andere Tijden Sport
Andere Tijden Sport (95)
RSS feed Atletiek
Atletiek (375)
RSS feed Auto- en motorsport
Auto- en motorsport (90)
RSS feed Ballen
Ballen (33)
RSS feed Basketbal
Basketbal (57)
RSS feed Boksen
Boksen (153)
RSS feed Bowls
Bowls (2)
RSS feed Cricket
Cricket (26)
RSS feed Darts
Darts (17)
RSS feed De Klassieker
De Klassieker (151)
RSS feed De verjaardag van Bep van Klaveren
De verjaardag van Bep van Klaveren (19)
RSS feed Diversen
Diversen (18)
RSS feed EK dagboek
EK dagboek (28)
RSS feed EK voetbal 2008
EK voetbal 2008 (67)
RSS feed Financieel dossier Olympische Winterspelen
Financieel dossier Olympische Winterspelen (25)
RSS feed Gewichtheffen
Gewichtheffen (12)
RSS feed Golf
Golf (16)
RSS feed Het ontstaan van de Spelen
Het ontstaan van de Spelen (38)
RSS feed Het stadioncomplex
Het stadioncomplex (9)
RSS feed Hockey
Hockey (71)
RSS feed Hoe verder met sportgeschiedenis?
Hoe verder met sportgeschiedenis? (23)
RSS feed Honk- en softbal
Honk- en softbal (29)
RSS feed Judo
Judo (46)
RSS feed Koningshuis en sport
Koningshuis en sport (58)
RSS feed Lacrosse
Lacrosse (5)
RSS feed Mathieu Cordang
Mathieu Cordang (6)
RSS feed Nederlands goud
Nederlands goud (145)
RSS feed Nico Scheepmaker Beker
Nico Scheepmaker Beker (88)
RSS feed Olympisch Stadion Amsterdam
Olympisch Stadion Amsterdam (678)
RSS feed Olympisch vuur
Olympisch vuur (86)
RSS feed Olympische Spelen Algemeen
Olympische Spelen Algemeen (282)
RSS feed Olympische Winterspelen
Olympische Winterspelen (324)
RSS feed Olympische Zomerspelen
Olympische Zomerspelen (904)
RSS feed Op weg naar Peking
Op weg naar Peking (558)
RSS feed Opmerkelijke sporten
Opmerkelijke sporten (20)
RSS feed Overig
Overig (227)
RSS feed Paardensport
Paardensport (61)
RSS feed Roeien
Roeien (74)
RSS feed Rugby
Rugby (31)
RSS feed Schaatsen
Schaatsen (630)
RSS feed Schaken en dammen
Schaken en dammen (32)
RSS feed Schermen
Schermen (17)
RSS feed Schietsport
Schietsport (11)
RSS feed Snooker
Snooker (22)
RSS feed Sport (niet) in beeld
Sport (niet) in beeld (18)
RSS feed Sport en politiek
Sport en politiek (572)
RSS feed Sport in beeld
Sport in beeld (660)
RSS feed Sportalbum 1898
Sportalbum 1898 (19)
RSS feed Sportboeken
Sportboeken (770)
RSS feed Sportdocumentairefestival
Sportdocumentairefestival (37)
RSS feed Sportdocumentaires IDFA 2010
Sportdocumentaires IDFA 2010 (10)
RSS feed Sportdvd's
Sportdvd's (40)
RSS feed Sportjournalistiek
Sportjournalistiek (161)
RSS feed Sporttaal
Sporttaal (36)
RSS feed Tennis
Tennis (106)
RSS feed Turnen
Turnen (57)
RSS feed Tweets van Toen
Tweets van Toen (53)
RSS feed Vergeten sporthelden
Vergeten sporthelden (120)
RSS feed Voetbal
Voetbal (2389)
RSS feed Volleybal
Volleybal (18)
RSS feed Wielrennen
Wielrennen (807)
RSS feed Zeilen
Zeilen (28)
RSS feed Zwemmen
Zwemmen (137)



Gouden Voetbaljaren

Ads
Subside Sports
Casual schoenen
Voetbalkleding
Vakantie Griekenland
Voetbalshirts.com
Voetbal-schoenen.eu
Fotogeschenken
Teamkleding
Aart Kok Vouwwagens
Combi-Camp Vouwwagens
KillerTees

Pouchain
Sportfashion nieuws

Add to Google

Multimediaal

Olympische stadions in de tijd, De Feyenoord sportquiz, Sportnieuws op de kaart, een tag cloud, en het Sportbeeld van de dag archief. Kijk verder »


Sportbeeld van de dag

Taekwondoles:



De dood op de wielerbaan

12-3-2009

Begin vorige eeuw was de stayersport of fietsen achter zware motoren erg populair. Het was ook levensgevaarlijk, want renners en gangmakers sneuvelden bij bosjes. Een overzicht.

Door André Stuyfersant / Stuyfssportverhalen

Een petroleumtandem

Aan Alfred Görnemann de twijfelachtige eer: op 11 oktober 1903 beet hij het spits af en nam zijn plaatsje in de Grote Stayershemel in. Tijdens een stayerskoers op de baan van Dresden kwam de wereldkampioen van 1902 ten val en overleed enige uren later.

Begin twintigste eeuw. Met de stayersport, fietsen achter zware motoren, is het snel gegaan. Letterlijk, want nadat de ICA, de voorloper van de huidige Internationale Wieler Unie, in 1898 het sein op groen had gezet, verscheen de eerste ‘mechanische gangmaking’ bij baanwedstrijden.

Nog in datzelfde jaar maakte de petroleum-tandem zijn opwachting: een lullig motorfietsje, bemand door twee man, dat nauwelijks de zestig kilometer per uur haalde.

Na 1902 kwamen zwaardere motoren en namen de snelheden aanzienlijk toe. In dat jaar werd het uurrecord maar liefst zeven keer verbeterd tot ruim 87 kilometer. Zeven jaar later, op de baan van München, bracht de Franse stayer Guignard, ‘gegangmaakt’ door de Duitser Hoffmann. De wijzer van de kilometerteller stond toen op 101 kilometer per uur…

De Dood

Het stayeren sloeg aan. Niet gewend aan zulke snelheden en bijbehorende spektakel zorgde dat bij het publiek voor een lekkere adrenalinekick. Iedere stad had zijn eigen wielerpiste die dan ook drukke tijden kende - massaal werden de wielerbanen bezocht. Maar het publiek zag niet alleen brullende motoren mét dwarrelende, stuiterende renners voorbij razen, er reed nog iemand mee: de Dood!

Piet Dickentmann, grootverdiener uit Amsterdam, achter de motor

Veiligheidsvoorschriften waren net zo onbekend als een centrale verwarming in een iglo. Van een valhelm had nog geen mens gehoord, laat staan van de meedraaiende rol die er voor zorgde dat de renner niet met de motor in aanraking kwam. Met zijn hoofd tegen de rug van de gangmaker hield de coureur afstand.

Stayeren was een levensgevaarlijke aangelegenheid. En met de komst van de, door twee man bemande, zware Brännerbor-motor, zo rond 1903, moest je als stayer wel over een fatalistische levensinstelling beschikken: tot aan 1917 verongelukten ruim veertig renners én gangmakers.

Goud verdienen

Ondanks dit ontstellende aantal fatale ongelukken kropen de beste renners van dat moment toch achter de motor. Graag zelfs! Dat had maar met één ding te maken: geld.

Nog even over Dickentmann: de man was niet alleen een uiterst kundig rolrijder, maar beschikte ook over een beschermengel. Tot aan zijn vijftigste bleef hij actief als stayer. De voormalige wereldkampioen van 1903 nam als een vermogend man afscheid van zijn sport. Tot in de jaren vijftig dreef hij in de Amsterdamse Scheldestraat een grote rijwielhandel.

Terug naar de oertijd van het stayeren waar Magere Hein, goedkeurend knikkend, op de voorste rij zat. Want niet alleen voor renner en gangmaker was het bloedjelink: de toeschouwer was zijn leven ook niet zeker. Helemaal niet op 18 juni in het Berlijn van 1908.

Inferno

Op de gloednieuwe baan van de Botanische Garden plaatste landgenoot John Stol zijn zoveelste aanval, maar hij kreeg pech. De achterband van de motor ontplofte. Stol, de gangmaker én de stuurman van de motor maakten een geweldige smak, wat goed afliep. Dat kon, helaas, de achteropkomende motor mét daarachter de Zwitser Ryser, niet zeggen. Stuurman Borchardt week plotseling uit om een aanrijding te voorkomen en verloor de macht over het stuur. De motor, die over de balustrade vloog, ontplofte midden in het publiek. Het werd een inferno met acht doden en twintig zwaargewonden.

Voor de ICA was dit een reden om de inmiddels ingevoerde veiligheidsrol op veertig centimeter achter de motor te plaatsen. Daarmee kwam de renner meer in de wind te zitten en werd de snelheid lager. Veel maakte dat niet uit: renners sneuvelden bij bosjes. Tot aan 1917 vonden nog zestien renners de dood.

Zij die vielen

Of de stayers uit de oertijd levensmoe óf een tikkeltje ‘knots’ waren, is niet helemaal duidelijk. Wél dat ze over moed beschikten. En enkel en alléén om dát feit, ruk ik ze nog één keer uit de vergetelheid van stoffige, vergeelde en oeroude sportboeken waaruit ik ze heb opgediept.

1903: We beginnen met Alfred Görnemann, kwartiermaker, want Alfred nam als eerste zijn plaatsje in de Grote Stayershemel in. Alfred sneuvelde op 11 oktober 1903 op de baan van Dresden.

1904: Ongetwijfeld had de Amerikaan Harry Elkes zijn stayerscapriolen aan zijn kleinkinderen willen vertellen. Helaas: Elkes kwam tijdens een koers in Boston ten val en een achteropkomende motor ‘kachelde’ over hem heen. Zijn dood was niet voor niks. In Amerika werden ‘valhoeden’ verplicht gesteld. Of een valhelm geholpen had, is trouwens de vraag. In ieder geval niet in 1904. Voor liefst negen renners kon in dat jaar het requiem worden gespeeld.

Op 15 mei was het al raak. In Marseille kwam de Italiaan Orregia ten val en stierf ter plaatse. Nog geen maand later was het de beurt aan Paul Dangla die in Maagdenburg de motor raakte. Dangla kon dat niet meer navertellen. Vier dagen later vertrok gangmaker Pilack uit dit ondermaanse. Pilack kwam met zijn motor ten val.

19 Juni raakte Otto Luther de zijkant van zijn gangmaakmotor. Hij werd gelanceerd en bijkans verpletterd. Op 22 juni stierf zijn collega-renner Willy Vogt. De Amerikaan Jimmy Michael, op weg naar huis, stierf op het stoomschip Savoie ten gevolge van een val, opgelopen op de baan van Friedenau.

Op 14 augustus, op de wielerbaan van Plauen, was het de beurt aan Karl Käser.

Karl Käser zelf

Een week later besloot stayer George Leader tijdens een stayerskoers in Parijs een kijkje aan gene zijde te nemen. Het stayersseizoen 1904 werd op 14 november geheel in morbide stijl afgesloten: in het Parc des Princes draaide gangmaker Brecy de gaskraan van zijn motor open toen hij die vreemde ‘krak’ hoorde. Het was tevens het laatste geluid was dat zijn trommelvlies bereikte. De voorvork van zijn motor brak…

1905: Op 11 januari werd in Berlijn besloten om de valhelm voor renner én gangmaker verplicht te stellen. Ongetwijfeld had Hubert Sevenich op 7 mei in Brunswijk zijn helm op. Toch kwam hij hard terecht en stierf ter plekke. Willy Schmitter testte de hardheid van het beton van de baan in Leipzig. Dat gebeurde tijdens het Europees kampioenschap op 17 september van dat jaar.

1906: Gustaaf Freudenberg blies op 29 april, bij een stayerskoers in Maagdenburg zijn laatste adem uit. Op 22 juli volgde Richard Huhndorf. Richard beëindigde zijn leven op de baan van Halle.

1907: Louis Mettling, gewezen amateurkampioen van Amerika, vond de dood in Dresden. Terwijl hij nog op het beton van de Dresder-wielerbaan lag, klapte in Spandau de voorband van de gangmaakmotor van ene Pequy: achter diens naam kon ook een kruisje geplaatst worden.

Opnieuw Dickentman

‘Comfortabel én veilig’: zo prees Dunlop zijn uitvinding van de luchtband aan, maar dat maar was niet besteed aan Moritz Hubner. Op 13 oktober ontplofte de voorband van zijn motor. Ook zijn naam staat daarom op dit lugubere lijstje.

Van je collega’s moet je het maar hebben: gangmaker Ernst Wolf stierf op het middenterrein van de wielerbaan van Dresden. Wolf werd aangereden door de motor van renner Verbist.

1908: Gangmaker Jozef Schwarzer stierf in Düsseldorf doordat een band van zijn motor sprong. Stayer Gustav Schadebrodt kwam op de baan van Treptow om het leven.

1909: Ook Holland sprak een woordje mee: gangmaker Hendrik Hayck maakte in Keulen een dodelijke smak. Belgisch kampioen Karel Verbist kwam op de baan van Antwerpen ten val en hield er een verbrijzelde wervelkolom én een gekloofde schedel aan over – beide dodelijk. De Amerikaanse stayer Mac Lean had al afscheid genomen van de sport, maar ging nog een uitdaging aan met ene Collins. Helaas, want op 4 september, trainend op de baan van Boston, kwam hij ten val en stierf.

1910: De Franse gangmaker Gregory raakte op de baan van Frankfurt tijdens een proefrit de balustrade.

1911: Op de Zehlendorfbaan in Berlijn klapte de voorband van Fritz Theile op Pinksterzondag, op 4 juni.

1913: Op de baan van Halle stierf gangmaker Bachmann. En nota bene op Hemelvaartsdag kwam stayer Kraft om het leven op de baan van Straatsburg.

Op de wielerbaan van Keulen ging de vlag ook halfstok: bij een stayersontmoeting op 7 september vielen twee doden. De band van de motor van gangmaker Van Lawson ontplofte. Zijn motor sloeg om en verpletterde de aanstormende Duitse stayer Scheuermann. Nog geen maand later sneuvelde de Duitse amateurkampioen Max Hansen in het stadion van Berlijn.

1914: Noord-Amsterdammer Piet van Nek kreeg op de Leipzigerbaan een klapband. Hij werd op de Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam bijgezet. Willy Hamann kwam op de Treptowerbaan van Berlijn aan zijn einde. Dat gebeurde op 28 juli.

1916: Twee jaar later startte gangmaker Max Bauer op de Treptowerbaan voor de laatste keer zijn motor. Hij zou nooit de finish halen en stierf in het harnas.

In 1922 kwam gangmaker Christiaan Orlemans om het leven in het Oude Stadion in Amsterdam. Hierover schreef Sportgeschiedenis in 2007. Filmbeelden van de begrafenis staat hier.

Op de grote foto fietst Cor Blekemolen achter zijn gangmaker Ullrich. In de medaillon linksboven staat Chris Orlemans, die gedood werd bij het ongeluk. Rechts helper De Lange. Ullrich en De Lange raakten gewond in Het Stadion.

Bronnen: Het geïllustreerde weekblad De Prins, jaargangen 1903, 1904, 1905, 1907 en 1908. De Revue der Sporten jaargangen 1909, 1910, 1911, 1914 en 1916. George Hogenboom 1917.

Subside Sports - Grootste aanbod voetbalshirts

Reacties

Prrt: "Een week later besloot stayer George Leader tijdens een stayerskoers in Parijs een kijkje aan gene zijde te nemen."

"in het Parc des Princes draaide gangmaker Brecy de gaskraan van zijn motor open toen hij die vreemde 'krak' hoorde. Het was tevens het laatste geluid was dat zijn trommelvlies bereikte."

"Willy Schmitter testte de hardheid van het beton van de baan in Leipzig."

"achter diens naam kon ook een kruisje geplaatst worden."


Als zo over Isaac Gálvez of Fabio Casartelli zou worden geschreven, zou ik het ongepast vinden (maar wel acceptabel). Voor deze vroegere wielrendoden geldt voor mijn gevoel hetzelfde...
geplaatst op: 16-3-2009 14:31:18u.
George Andriesse: Ook op www.Wielerarchieven.be zijn er reacties en aanvullingen binnen gekomen op dit artikel.
zie: http://www.wielerarchieven.be/forum/showthread.php?t=12444.

Of klik op website
geplaatst op: 14-3-2009 9:39:07u. | e-mail | website
Ton: Bij de bronnen wordt een zekere George Hogenboom genoemd: moet dat niet George (G.J.M.) Hogenkamp zijn??
geplaatst op: 12-3-2009 21:38:45u. | e-mail
Jan: Met fatsoensgrenzen heb ik niet veel van doen, wel denk ik dat de toon van dit stuk de ongelukken smeuiig maakt en tegelijkertijd het drama minder voelbaar is. Dat vind ik jammer.
geplaatst op: 12-3-2009 19:15:35u.
Micha: Kan mij eerlijk gezegd niet vinden in deze kritiek. De schrijver maakt volgens mij niemand belachelijk en spot ook niet met fatsoensgrenzen.

Verklaar je nader...
geplaatst op: 12-3-2009 17:36:36u.
Prrt: Goed stuk trouwens, dat was ik bijna vergeten. Is Stan Ockers zo ook overleden, of was dat zonder motorgangmaker?
geplaatst op: 12-3-2009 17:18:07u.
Prrt: Na het lezen van dit artikel kreeg ik een vreemd gevoel, alsof de schrijver met de doden spotte, en er lollig over deed dat er mensen stierven.
Teruglezend kan ik niet echt een stuk aanwijzen wat te ver gaat, maar mijn gevoel blijft staan.

Spotten over een dodelijk ongeluk, ook al is het al 100 jaar geleden, gaat over mijn fatsoensgrenzen heen. Misschien kan de schrijver mijn zorgen wegnemen door te melden dat het niet spottend bedoeld was?
geplaatst op: 12-3-2009 17:16:04u.


Sportus.nl
Headliner.nl