Zoeken

Galerie De Compagnie in Dordrecht was zaterdag de plek waar de biografie van Karel Lotsy werd gepresenteerd. De energieke sportbestuurder heeft zich tientallen jaren ingezet voor het Nederlands Olympisch Comité en de KNVB, maar desondanks weigerden deze twee koepelorganisaties om de boekpresentatie bij te wonen. De voorzitters Erica Terpstra en Michael van Praag zeggen dat ze niet willen verzanden in een discussie over Lotsy’s rol tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Van Kolfschooten laakte deze instelling: “Waar zijn deze sportorganisaties bang voor? Waarom durven ze de confrontatie met het eigen verleden niet aan? Waarom heeft de KNVB geen voorbeeld genomen aan de Duitse voetbalbond, die toch werkelijk wel wat meer te vrezen had van het uitpluizen van de eigen oorlogsjaren. De Duitse voetbalbond gaf enkele jaren geleden een historicus carte blanche om op haar kosten deze zwarte periode ook voor het voetbal te bestuderen. De DFB oordeelde terecht dat hij niet verantwoordelijk kan worden gesteld voor de daden van voorgangers, maar nam wel de verantwoordelijkheid om de eigen geschiedenis te boekstaven.”

Tijdens zijn onderzoek bleek vooral bij NOC*NSF weinig belangstelling te bestaan voor Lotsy. Sterker: zonder dat iemand het doorhad, is volgens Van Kolfschooten het borstbeeld van Lotsy op Papendal verwijderd. Ook het naambord van de Lotsy-sporthal is nergens meer terug te vinden. “Bij NOC*NSF weet niemand wat er met die eretekens is gebeurd.”

Niet waar, aldus Geert Slot, hoofd strategie en beleid van NOC*NSF. In het AD zegt hij hierover: "Bij een van de vele verbouwingen is het niet teruggeplaatst. In het verleden hebben we wat moeilijkheden gehad met het opslaan van al het materiaal. Binnenkort komt het virtueel beschikbaar."

De complete toespraak van Frank van Kolfschooten in Galerie De Compagnie

Ik wil allereerst graag iets zeggen over de bijzondere plek waar wij ons vanmiddag bevinden. Bijzonder omdat deze galerie, die van de Kuipershaven doorloopt naar het West-Indisch Huis in de Wijnstraat, diverse keren voorkomt in mijn biografie.

U bent nu in het pand waar de familie Gratama vanaf begin jaren dertig een kleine twintig jaar heeft gewoond. Het doet mij genoegen onder de aanwezigen ook Seerp Gratama te zien. Hij is de zoon van Jan Willem Gratama, die samen met Karel Lotsy directeur was van de ‘Holland van 1859’, de beroemde Dordtse verzekeringsmaatschappij. Seerp Gratama is de afgelopen vier jaar een belangrijke bron voor mij geweest voor het controleren van allerlei details en voor verhalen uit Dordtse familiekring.

Hij heeft mij onder meer het verhaal verteld over de Canadese onderduiker Ken Dugdale die door Jan Willem Gratama in 1944 drie maanden verborgen is gehouden in dit pand. Deze Dugdale was met zijn vliegtuig neergeschoten in de buurt van Dordrecht. Het Dordtse verzet wist hem via Karel Lotsy onder te brengen in het enorme huis van de familie Gratama. Lotsy woonde daar op dat moment zelf ook in met zijn tweede vrouw Ali, omdat hij zijn eigen huis bij het station aan de Burgemeester de Raadtsingel had moeten ontruimen om plaats te maken voor de Duitse garnizoenscommandant.

Het was in die dagen een drukte van belang in huize Gratama, want behalve onderduiker Dugdale en Lotsy en zijn Ali, kreeg Gratama op last van de bezetter ook nog eens twee Duitse officieren ingekwartierd. Een bizarre situatie, waarin Dugdale als het spook van de familie door het huis waarde.

Nu u weet op welke historische grond u zich bevindt wil ik wat meer zeggen over de relatie tussen Lotsy en Dordrecht. De man en de stad horen bij elkaar zoals Jan en Cornelis de Witt bij Dordrecht horen. Lotsy eindigde niet voor niets in de top tien bij de verkiezing van belangrijkste figuren uit de Dordtse geschiedenis.

Hij is niet in Dordt geboren. Dat gebeurde in het Amerikaanse Baltimore waar zijn vader op dat moment werkte als botanicus. Na verhuizingen naar Nederlands-Indië, Leiden en Haarlem – de stad hij zijn hart verloor aan de eerste Nederlandse voetbalclub HFC – kwam hij in 1917 op zijn twintigste naar Dordrecht, om zitting te nemen in de directie van brandverzekeringsmaatschappij de ‘Holland’, die was opgericht door zijn grootvader. Daarmee was hij terug in de stad waar de familiestamboom wortelt en die teruggaat tot de zus van Jan en Cornelis de Witt. Dordtser kan het niet, kortom.

Lotsy werd al snel een gewaardeerd lid van de Dordtse gemeenschap. Hij bleef actief bij zijn Haarlemse voetballiefde HFC, maar werd ook lid van de lokale voetbalvereniging DFC, nog zo’n stokoude club, waar ik deze week nog opnames heb gemaakt met TV Rijnmond. Lotsy werd bovendien lid van de Dordrechtsche Lawn-Tennisclub, Daar leerde hij Mien Vriesendorp kennen – net als Lotsy behorend tot een oud Dordts geslacht – en hij trouwde met haar.

In de jaren dat Lotsy in Dordrecht woonde werd de stad langzaam maar zeker een begrip onder sportjournalisten, die met grote regelmaat afreisden om hem daar ’s avonds te interviewen in zijn huis aan de Burgemeester de Raadtsingel 85, van waaruit hij de voetbalbond en het NOC bestuurde. De post had een goeie aan Lotsy, er moeten duizenden brieven de sportwereld in zijn gestuurd vanaf de Burgemeester de Raadtsingel, gedicteerd aan zijn persoonlijke secretaresse An Meursing, een andere belangrijke bron voor mijn boek, die hier helaas vandaag wegens haar hoge leeftijd niet kon zijn.

Lotsy en Dordrecht mogen dan onverbrekelijk bij elkaar horen, maar een huismus was hij beslist niet. Hij vloog voortdurend uit, net als zijn reislustige vader. Lotsy liet zijn gezicht overal zien in binnen- en buitenland uit hoofde van zijn functies binnen het voetbal en het Nederlands Olympisch Comité. Er is geen voetbalclub in Nederland waar hij niet een keer is geweest. Bij jubilea van zelfs de kleinste clubs kwam hij opdraven voor een praatje, omdat hij wist hoezeer die vorm van hartelijkheid gewaardeerd werd. Ook daardoor kon hij een vader des vaderlands voor de sport worden.

Zelf heb ik hem leren kennen in de voetbalkantine van VUC in het Haagse Bezuidenhout, de beroemde Wondertent. Leren kennen van horen zeggen dan, want Lotsy is overleden in mijn geboortejaar 1959. Maar zijn magie leefde voort via mijn vader, die mij vertelde over de indrukwekkende donderspeeches waarmee hij de spelers van het Nederlands elftal in de eerste helft van de jaren dertig wist aan te zetten tot voor Nederlandse begrippen ongekende prestaties.

Lotsy was niet alleen voor mijn vader een held, hij was de held van diens generatie, een inspirator voor de sport, zoals we in Nederland sindsdien niet meer hebben gekend. Hij was een man met de welsprekendheid van Barack Obama, het aanstekelijke enthousiasme van Erica Terpstra en het psychologische talent voor teambuilding van Louis van Gaal.

Alle grote persoonlijkheden roepen verzet op en dat is in het geval van Lotsy niet anders geweest. In mijn boek wordt niet alleen hosanna geroepen over Lotsy, ook de kritische geluiden over hem komen ruim aan bod. Kritische geluiden die uiteindelijk het heersende beeld van Lotsy zijn gaan bepalen, met name waar het gaat om de oorlogsjaren. Het leidde ertoe dat Lotsy werd gereduceerd tot één etiket; de man die fout was in de oorlog. De nationale geschiedenisquiz editie 2009 bevatte onlangs een vraag waaruit die reductie tot foute Nederlander nog weer eens pijnlijk duidelijk werd.

Mijn subsidiegevers het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten zagen geen enkele reden om een biografie niet te ondersteunen, zelfs als deze smetten op Lotsy’s reputatie juist zouden blijken. Op lokaal niveau had dat wat gevoeliger kunnen liggen, maar ook mijn derde subsidiegever de Stichting Dordtse Academie, zag het belang van de komst van de biografie in. Al deze drie subsidiegevers hebben de laatste jaren een belangrijke bijdrage geleverd aan de stimulans van de Nederlandse biografie, waarvoor zij niet genoeg geprezen kunnen worden.

Graag hadden wij op deze bijeenkomst naast de twee historisch georiënteerde sprekers ook een spreker gehad die op dit moment bestuurlijk actief is in de Nederlandse sportwereld. Omdat Lotsy liefst tweeëntwintig jaar lid was van het KNVB-bestuur, waarvan elf jaar voorzitter, lag het voor de hand om de huidige KNVB-voorzitter, Michael van Praag, hiervoor te vragen. Na intern beraad liet de KNVB echter weten niet verzeild te willen raken in een polemiek over Lotsy’s oorlogsverleden.

Wij vroegen ook NOC*NSF-voorzitter Erica Terpstra om een toespraak te komen houden. Een begrijpelijke keuze, want Lotsy was twintig jaar lid van het bestuur van het Nederlands Olympisch Comité, hij was de bedenker van de Olympische Dag, de dag die ervoor zorgde dat er grote ploegen naar de Spelen van Berlijn, Londen en Helsinki konden gaan in een tijd dat de overheid geen cent overhad voor de Nederlandse sport. Lotsy was bovendien chef de mission bij drie Olympische Spelen. Als één man de olympische beweging een impuls heeft gegeven is het Lotsy wel geweest.

En dan is Lotsy ook nog eens de bedenker geweest van het nationale sportcentrum Papendal in de korte periode dat hij de eerste voorzitter was van de Nederlandse Sportfederatie NSF. Dat was reden om bij de opening van Papendal in 1971 een borstbeeld van Lotsy te laten onthullen door prinses Beatrix en een sporthal naar hem te vernoemen.

Bij het onderzoek voor mijn boek ontdekte ik dat zowel borstbeeld als de naamplaat van de sporthal zijn verdwenen. Bij NOC*NSF weet niemand wat er met die eretekens is gebeurd. Op vragen over de achtergronden ervan heb ik tot op heden geen antwoord gekregen. Dat dit met Lotsy’s vermeende oorlogsverleden te maken heeft ligt voor de hand. Dat oorlogsverleden was in elk geval ook voor NOC*NSF reden om, na ruggespraak met de KNVB, niet te willen spreken hier in Dordrecht. “In de discussie daarover willen we ons niet mengen,” zo liet NOC*NSF weten.

Waar zijn deze sportorganisaties bang voor? Waarom durven ze de confrontatie met het eigen verleden niet aan? Waarom heeft de KNVB geen voorbeeld genomen aan de Duitse voetbalbond, die toch werkelijk wel wat meer te vrezen had van het uitpluizen van de eigen oorlogsjaren. De Duitse voetbalbond gaf enkele jaren geleden een historicus carte blanche om op haar kosten deze zwarte periode ook voor het voetbal te bestuderen. De DFB oordeelde terecht dat hij niet verantwoordelijk kan worden gesteld voor de daden van voorgangers, maar nam wel de verantwoordelijkheid om de eigen geschiedenis te boekstaven. Ten voordele van de KNVB kan worden gezegd dat het KNVB-archief enige jaren geleden is overgedragen aan het Nationaal Archief in Den Haag en openbaar toegankelijk is gemaakt.

Ook de archieven van het Nederlandse Olympisch Comité en van de Nederlandse Sportfederatie, tegenwoordig gefuseerd tot NOC*NSF, zijn openbaar toegankelijk in het Nationaal Archief. Dat is niet zonder slag of stoot gegaan. De eigen archieven zijn lange tijd liefdeloos behandeld. Er gaat hoe dan ook nogal eens iets mis binnen NOC*NSF als het gaat om het koesteren van het eigen sportverleden. NOC*NSF verzamelt via haar stichting Sporterfgoed relikwieën van onze grote sporters. Enige jaren geleden werd een deel van deze attributen tot verontwaardiging van de schenkers plotseling via Internet geveild.

Daarna leek NOC*NSF haar les te hebben geleerd, maar intussen loopt het opnieuw moeizaam met het beheer van het sporterfgoed. In de kelder waarin de relikwieën van onze nationale sporthelden worden bewaard, ook die van Lotsy, kwamen bij mijn laatste bezoek ook twee jongedames binnenwandelen. Zij waren op zoek naar de kerstballen en kerstverlichting, die zich ook in die kelder bevonden, en vroegen zich af wat er toch in al die andere dozen zat. Het is te hopen dat met kerst 2009 de medailles die de familie van Lotsy aan Sporterfgoed heeft geschonken, in de overtuiging dat ze juist dáár thuishoorden, niet in de kerstboom hangen van het Hotel en Congrescentrum.

Aan goede bedoelingen ontbreekt het niet binnen NOC*NSF. Zo vond de organisatie het belangrijk om de eerste Nederlandse leerstoel in de sportgeschiedenis financieel mogelijk te maken aan de Vrije Universiteit. Deze is enige tijd bezet door historicus Theo Stevens, maar na zijn emeritaat is het stil geworden rond de academische sportgeschiedenis en er is nooit een opvolger benoemd.

Tijdens de lobbyperiode die in 2018 moet leiden tot de toekenning van de Olympische Spelen van 2028 aan Amsterdam, honderd jaar na de spelen van 1928, kan NOC*NSF zijn leven beteren. De gemeente Amsterdam heeft plannen om op de Zuidas een Sportas te ontwikkelen, waarvan ook het Olympisch Stadion deel moet gaan uitmaken. Ik pleit ervoor om alle sporthistorische en sporterfgoed-activiteiten onder te brengen op deze Sportas. Niet op de beperkte manier waarop dat nu gebeurt in de Olympic Experience in het Olympisch Stadion, in een vrij kleine ruimte, maar op een schaal die de Nederlandse sportgeschiedenis verdient. Nederland moet zijn vroegere sporthelden tot leven brengen door ze de ruimte te geven.

Als NOC*NSF het borstbeeld van Lotsy heeft teruggevonden in een bezemkast op Papendal zou het eens moeten gaan nadenken over een nieuwe manier om Karel Lotsy, de man die de sport in Nederland organisatorisch op de kaart heeft gezet, te eren.

In navolging van het Pim Mulier Instituut voor sociaal-wetenschappelijk sportonderzoek in Den Bosch, zou NOC*NSF zich in samenwerking met de gemeente Amsterdam en de Vrije Universiteit sterk kunnen maken voor een Karel Lotsy Instituut op de Sportas, waarin bovengenoemde activiteiten worden ondergebracht.

Vergeten kan dan worden de zeperd van de Amsterdamse politicus Ruben Vis die het nodig vond om de Karel Lotsylaan in dat gebied van naam te doen veranderen. U zult mij niet horen pleiten voor het weerterugomdopen van de Gustav Mahlerlaan in Karel Lotsylaan. Die troosteloze straat zonder bewoners paste toch al niet bij de zo levendige Lotsy.

De eerste reacties op mijn boek zijn al binnen, waaronder een nietszeggende van VU-historicus André Swijtink in Trouw, die blijft volharden in zijn negatieve visie op Lotsy onder voorbijgaan aan mijn kritiek op zijn werkwijze. De discussie zal nog wel even doorgaan en ik heb ook niet de illusie dat auteurs die zich in het verleden sterk tegen Lotsy hebben gekeerd nu meteen van standpunt zullen veranderen.

Als u wilt weten wie de Dordtse magiër werkelijk was heb ik maar één advies: lees mijn boek en oordeel zelf.