Zoeken

Er komen maar zelden grote voetballers naar Zuid-Afrika, maar in de tijd van de apartheid heeft Bobby Charlton er ooit een paar wedstrijden gespeeld. ‘We speelden tegen de Kaizer Chiefs in Soweto en het was een van de leukste dagen die ik ooit heb beleefd’, zegt hij jaren later. ‘Er waren maar zo’n 20 blanken in Soweto die dag en de mensen vonden het zo fijn om ons te zien. Het was zelfs zo dat we na de wedstrijd op de schouders genomen werden en ze ons mee naar huis wilden nemen. Het kostte de grootste moeite om alle jongens weer in de bus te krijgen.’

Misschien zal het begin van de Confederations Cup op 14 juni in Zuid-Afrika hier een beetje aan doen denken; de deelnemers zijn de kampioenlanden uit elk werelddeel. Dit toernooi is niet alleen de generale repetitie voor het WK dat volgend jaar in het land gehouden wordt. Het is ook de grootste doorbraak tot nu toe in de geïsoleerde positie die Zuid-Afrika als voetballand inneemt. Heel spannend natuurlijk voor de Zuid-Afrikanen, maar ook een beetje verontrustend. Het voetbal van nu is, net als het land zelf, gevormd door die geïsoleerde positie.

Als kind bezocht ik mijn grootouders in Johannesburg en was altijd verbaasd dat er geen televisie in het land was. Pas in 1976 liet de blanke regering dit gevaarlijke apparaat toe. Zuid-Afrika was tijdens de apartheid niet zo geïsoleerd als de maan, maar het scheelde niet veel.

Zwarte Zuid-Afrikanen waren op drie manieren afgesneden van de rest van de wereld: door afstand, armoede en sancties. Aangezien voetbal een overwegend zwarte sport was, was de isolatie dubbel groot. De mensen wisten wel dat er zoiets als buitenlands voetbal was, maar konden er zelden naar kijken. De FIFA stond tijdens de apartheid niet toe dat het WK werd getoond in het land. Vóór 1990 kon een zwarte Zuid-Afrikaan hoogstens in de bioscoop naar een wedstrijd gaan kijken, jaren nadat die gespeeld was.

Veel Zuid-Afrikanen hadden tijdens de apartheid het treurige gevoel dat ze afgesneden van de wereld leefden. De inwoners van Soweto die Charlton mee naar huis probeerden te nemen, snakten er naar om in contact met de buitenwereld te komen. Maar door de isolatie is je positie wel zeker. Als je alleen bent kan niemand je uitdagen. En dus werd in Zuid-Afrika een sierlijke stijl van voetballen gecultiveerd die in de rest van de wereld uitstierf. De stijl heeft verschillende namen: piano and shoeshine of ticky-ticky, maar komt er eigenlijk op neer dat je trucjes met de bal doet terwijl je stil staat. Veel Zuid- Afrikanen denken nog dat dit Braziliaans voetbal is, maar dan misschien een graadje beter.

‘Wij Zuid-Afrikanen speelden in ons eentje; we dachten dat we zo slim waren’, zegt Danny Jordaan, topman van het WK van volgend jaar. Hij herinnert zich de terugkeer van het land in het internationaal voetbal in 1992: ‘Toen we onze eerste internationale wedstrijd speelden tegen Zimbabwe, wist iedere Zuid-Afrikaan gewoon dat we Zimbabwe zouden inmaken.’ In plaats daarvan verloren ze met 4-1.

Oude mentaliteit

Het rugby en cricket in Zuid-Afrika waren ook geïsoleerd geweest. Maar dat waren overwegend blanke sporten. De Zuid-Afrikaanse blanken waren zo rijk dat ze zelfs tijdens de apartheid in contact bleven met het wereldwijde netwerk. Toen de apartheid eenmaal afgelopen was waren zij al snel op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen in hun sport. Daarentegen bleef het voetbal zijn geïsoleerde positie houden. Toen het nationale team, de Bafana Bafana, in 1998 naar zijn eerste WK ging, dachten heel wat Zuid-Afrikanen dat ze zouden winnen met hun ticky-ticky. Dat gebeurde niet.

Tegenwoordig toont de Zuid-Afrikaanse tv volop buitenlands voetbal. Toch blijft de oude mentaliteit bestaan, net als het ticky-ticky. Regelmatig komt er een buitenlandse trainer naar Zuid-Afrika die zegt dat de spelers al een geweldige techniek hebben en dat hij ze nu discipline gaat bijbrengen. Maar dat werkt toch nooit echt.

De supporters en spelers willen helemaal geen discipline. Ze willen ticky- ticky en spelers die de speciale Zuid-Afrikaanse trucjes met de bal kunnen doen als de tsamaya of de shibobo. Het kan gebeuren dat een buitenlandse trainer een speler niet opstelt, alleen maar omdat hij dronken is, terwijl het hele stadion speciaal gekomen is om die man trucjes te zien doen.

Daarom zijn de meeste ontmoetingen van Zuid-Afrika met het buitenlands voetbal een teleurstelling geworden. Bafana Bafana staan 72e op de wereldranglijst achter Panama en Gambia.

Het is dan ook geen wonder dat het zo moeilijk was om kaartjes te verkopen voor de Confederations Cup; alleen door een dure advertentiecampagne op het laatste moment zijn de verkoopcijfers uiteindelijk nog een beetje acceptabel geworden. Achteraf gezien was het zo gek nog niet om, geïsoleerd maar eervol, de tsamaya en de shibobo in ere te houden.