Het schaatslied sterft uit

In de jaren ’60 en ’70 waren liederen over de schaatskampioenen van weleer immens populair. Maar tegenwoordig....

Door Bram Wicherink

‘De baan is overvol met schaatsers
Niet iedereen rijdt even vlug
Daar gaat er een met brede slagen
En zijn handen op zijn rug
De baan rond kost beginners uren
Hij is in twee minuten terug’

(Uit: ‘Schaatserslied’, Hans Dorrestijn)

Er is iets met het schaatslied. In de jaren ’60 en ’70 waren liederen over de schaatskampioenen van weleer immens populair. Met hommages aan langebaanschaatsers als Ard Schenk, Kees Verkerk en Jan Bols werden hits gescoord die in alle uithoeken van de lage landen werden gezongen. Iedereen kende de liederen. Maar waar de generaties schaatsers daarna even goed of zelfs beter presteerden, bleven succesvolle lofliederen uit. Dit is alleszins merkwaardig.

Neem Rintje Ritsma die in de jaren negentig glorieerde. Hij behoort met zijn kampioenstitels op vier WK’s en zes EK’s Allround tot de beste schaatsers aller tijden. Nimmer werd hij muzikaal geëerd. En hoe zit het met het eigentijdse schaatskanon Sven Kramer, al drie jaar lang heer en meester op zowel NK’s, EK’s als WK’s. Ook hij is tot nog toe minimaal muzikaal gelauwerd. Hoe is dit mogelijk?

Glorietijden

Voor een verklaring van het verdwijnen van de schaatsplaat is een gang langs de Nederlandse schaatsgeschiedenis verhelderend. Het begin is het jaar 1961. Tot dat jaar stelde het Nederlandse langebaanschaatsen weinig voor: de voorgaande 55 jaren waren nauwelijks successen geboekt. Met het winnen van het WK Allround door Henk van der Grift in ’61 veranderde iets fundamenteels.

Van der Grift, die zijn schaatskwaliteiten in Noorwegen een stevige impuls gaf, zette een voor vaderlandse begrippen unieke prestatie neer. De Nederlandse bevolking raakte in de ban van het schaatsen en werd zich bewust van de potentie van Nederland als schaatsnatie. Tot dan toe had de KNSB (Koninklijke Nederlandsche Schaatsenrijdersbond) zich weinig welwillend getoond als voorwaardenscheppend orgaan.

Door het succes van Van der Grift, evenals het groeiende enthousiasme onder de bevolking, ontkwam ze nu niet langer aan het creëren van goede faciliteiten. Met de komst van onder meer een nieuwe schaatsbaan, de Jaap Edenbaan in Amsterdam, werd de weg bereid voor een kweek kampioenen die uitvoerig in liederen zou figureren.

De eerste twee schaatsers uit de veel bezongen lichting zijn een begrip bij de generatie van destijds: ‘Ard en Keessie’ ofwel Ard Schenk en Kees Verkerk. De grootste prestaties van laatstgenoemde waren de kampioenstitels op het WK Allround in 1966 en 1967. De Nederlandse televisiekijkers leefden met zijn successen mee en raakten bevangen door schaatskoorts.

Wat Nederland op schaatsgebied beleefde was uniek en het duurde niet lang eer de eerste lofzangen het licht zagen. Johnny Hoes, de producer met een feilloos gevoel voor commerciële kansen, bracht in ’66 het nummer ‘Heya Keessie’ uit en de Twee Kleintjes Pils (niet te verwarren met het dweilorkest Kleintje Pils) kwamen met het nummer 'Keessie, Keessie':

‘Feilloos glijdt hij door de bochten heen
Fel als een fox terrier
Slim als een vos wordt hij nummer 1,
De driekleur die wappert fier!’

In Verkerks kielzog was Ard Schenk bezig met een opmars. In 1966 won hij het EK Allround en vanaf 1970 was hij drie jaar lang wereldkampioen. Schenks populariteit evenaarde die van Verkerk en bracht een soortgelijke muzikale inspiratie. Het succes van de schaatser werd vereeuwigd door de groep De Specials (een andere formatie dan The Specials) in het nummer ‘Ard Die Heeft De Wereldcup’, een lied dat doordrong tot de hitparade. Bij het grote publiek was niettemin vooral het lied waarin Schenk en Verkerk als duo werden toegezongen bekend.

Het nummer kwam wederom van de hand van Johnny Hoes. In 1966 bracht hij samen met het Heya Heya Koor het nummer ‘Ard en Keessie’ uit op zijn Telstar-label. Het lied kwam niet verder dan plek 25, maar werd in het hele land gezongen:

‘Heya, heya zet hem op
Ard en Keessie aan de top
Ard en Keessie geef hem van katoen
Een van jullie tweetjes wordt straks wereldkampioen
Ard en Keessie geef hem van katoen
Als Ard het niet kan fiksen dan zal Keessie het wel doen’

Na Verkerk en Schenk werden ettelijke andere schaatsers bejubeld op vinyl. Veel van de singles wisten door te stomen tot de hitparade. Over Jan Bols, een schaatser uit Hoogeveen die lange tijd in de schaduw van Verkerk en Schenk had gereden, verschenen de meeste singles. Dit ondanks het uitblijven van een titel op een EK of WK: in 1971 was Bols dichtbij de Europese titel, maar hij miste op de vijf kilometer een baanwissel. Door de diskwalificatie die hierop volgde, zag hij de gouden medaille aan zijn neus voorbij gaan.

De gemiste wissel was het onderwerp van het lied 'Nog Een Rondje Bols' gezongen door de formatie Frans en Pim: ‘Nog een rondje, Bols, niet naar buiten / Dat is verkeerd / Maar naar binnen gaat het gesmeerd.’ Johnny Hoes haakte ook weer in. 'Jan Bols, die is toch beter dan de ouwe klare,' zong hij onder het pseudoniem Jan En De Scheve Schaatsers. Ook de Specials deden weer een gooi naar een hit, ditmaal met de creatie ‘Heya Jan Bols’.

Teloorgang

De ‘Heya’s’ blijken niet van de lucht in de hommages. Behalve Verkerk, Schenk en Bols werd ook Hilbert van der Duim - die in zijn carrière groots presteerde, maar in het nationale geheugen vooral beklijfde om een merkwaardige valpartij en een te vroeg gestopte ronde – bezongen in een ‘Heya’-lied. ‘Heya Hilbert’ luidde de titel van een nummer van Teun en het Supporterslegioen. Het nummer klonk begin jaren tachtig, de hoogtijdagen van het schaatslied waren toen al voorbij.

Vanaf eind jaren ’70 verschenen incidenteel wat singles, zoals ‘Hein Vergeer Is Kampioen’ van de Vrijbuiters, ‘Niet Te Geloven’ van Dries Holten over Gianni Romme, ‘Falco Zandstra’ van Anneke Douma en de Kluners en het aan Marianne Timmer gewijde ‘Goan As De Braandweer’ met een tekst van Drentenaar Henk Puister. In tegenstelling tot hun voorgangers wisten deze schaatssingles noch de hitparade te halen, noch door te breken bij het grote publiek.

Het bleek gedaan met de populariteit van de schaatsplaat. Het gegeven dat Nederland aanhoudend successen bleef behalen met het langebaanschaatsen kon de bevolking niet meer zo bekoren als in de sensationele jaren ’60 en ’70.

De prestaties die de schaatsequipe in dat tijdperk wist neer te zetten, waren simpelweg nog nooit vertoond. Hoe goed de prestaties van de generaties daarna ook waren: ze brachten nooit meer de enorme collectieve verassing en de daaruit voortvloeiende nationale hype. Het had onvermijdelijk gevolgen voor de schaatsplaat; dit sportliedgenre - zo maken de ontwikkelingen duidelijk – gedijt vooral op rages.

‘Hulzebosch, Hulzebosch’

Er is één nationale schaatshype die kan tippen aan de roemruchte en hitproductieve jaren ’60 en ’70: de Elfstedentocht. Weinig sportevenementen weten Nederland zozeer in beroering te brengen als ‘De Tocht Der Tochten’. Ieder jaar als het kwik onder het nulpunt verdwijnt, gloort de hoop: zal hij dit jaar gaan plaatsvinden? De Friese hoop zette Herman Finkers aan tot het schrijven van het lied ‘Elfstedentocht’: ‘Steeds als er vorst is denkt de Fries: vorst / En controleert het water op de dikte van de korst / Koorts in elf steden. Kan de tocht gereden?’ Meestal blijft het bij een illusie: het vriest al jaren niet meer dat het kraakt. Althans, niet voldoende om de wateren in en rondom de elf Friese steden van een dikke laag ijs te voorzien.

De laatste Elfstedentocht was in 1997 en demonstreerde de potentie van het evenement op muziekgebied. De schaatsgekte was immens en de liederenproductie navenant: er verscheen onder meer een verzamel-cd met 15 nummers met de naam ‘Elfstedentochthits’. Op de verzamelaar staan bijdrages van artiesten, waaronder Jan Ykema, de oud-schaatser en tegenwoordige assistent-coach, met het nummer ‘Fluitend Over Het IJs’. Het nummer met het meeste succes én een hitnotering, kwam van de Friese zangeres Anneke Douma. Haar lied ‘Bonkefeart’ belandde op de 42ste positie in de hitparade.

Qua populariteit moest dit nummer het afleggen tegen de compositie die werd uitgebracht door een formatie luisterend naar de naam Fokko Met De Bordjes. Het lied was met een hitnotering van 15 een succesnummer dat nationaal insloeg: ‘Hulzebosch, Hulzebosch’.

Marathonschaatser Erik Hulzebosch, als tweede geëindigd in de Elfstedentocht dat jaar, stond centraal in het lied en had zelf een actief aandeel. ‘Nee ik hoef niks te drinkn, ik moet nog riejn,’ hoor je de man uit Gramsbergen onder meer zeggen. ‘Hulzebosch, Hulzebosch’ bevestigt de potentie van de Elfstedentocht als hitmachine. Daarom: mochten de fameuze Friese woorden ‘It giet oan’ ooit weer klinken en er komt een nieuwe editie van het klassieke evenement, dan zal er beslist weer een indrukwekkende serie schaatsplaten verschijnen.

Het oudste schaatslied

In een oud-Haarlems liedboek, afkomstig uit de zeventiende eeuw, staat – voor zover bekend – de oudste compositie waarin de schaatssport wordt genoemd.

Het lied, ‘Tsa Laat Ons Koopen’, beschrijft een activiteit die zowel zoiets als wedstrijdschaatsen beschrijft, als de sociale component van het schaatsvertier: ‘Op andere plaetsen / In tijt van ijs / Rijt men op schaetsen
/ Om eer en prijs / Rijers en rijsters / Zijn by den back
/ Vrijers en vrijsters / In 't beste pack.’ Het muziekstuk staat aan het begin van een lange reeks liederen met een verwijzing naar het schaatsen.

De oer-Hollandse taferelen - met wintervorst, dik ijs, wakken, schaatsers en ijspret - die in veel van de liedteksten de boventoon voeren, zijn evenwel steeds minder tot de Nederlandse realiteit gaan behoren: Koning Winter laat het de afgelopen decennia nogal eens afweten. Ook dit is een factor in het verdwijnen van het schaatsliedgenre.

Schaatsen

permalink | plaats reactie |

Reacties