De terugkeer van het schaatsen in Letland

Op dit EK Schaatsen debuteert Haralds Silovs uit Letland. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog was langebaanschaatsen in dit land verschrikkelijk populair, aldus schaatshistoricus Marnix Koolhaas.

Door Marnix Koolhaas

In de jaren dertig en veertig was het hardrijden op de schaats in Letland ongekend populair. In dit land was toen sprake van een ware schaatskoorts, aangevuurd door de successen van de technische student Alfons Berzins met in zijn kielzog de beroepssoldaat Peteris Strods.

Voor de Letten was Berzins een nationale held. Die status dankte hij aan de Europese titel die hij in 1939 voor eigen publiek in het legerstadion van Riga behaalde. Berzins versloeg daarbij tot uitzinnige vreugde van twee maal 18.000 toeschouwers de Noorse en Finse matadoren van die tijd.

Het hardrijden was zó populair, dat bij een propagandawedstrijd voor de jeugd, verreden op 3 maart 1939, niet minder dan 478 kinderen deelnamen. Op noren, ijshockey- of kunstrijschaatsen reden zij allemaal een 500 meter. In de sportkrant "Sporta Pausale" werd zelfs een pagina ingeruimd om de complete uitslag op te nemen!

Officieus WK

De geschiedenis is niet altijd rechtvaardig voor de populariteit van sporten. Op het toppunt van de schaatshausse in Letland brak de Tweede Wereldoorlog uit. De ISU en het IOC besloten daarop om de internationale kampioenschappen en de Winterspelen voor het seizoen 1939/40 af te gelasten. Omdat Noorwegen en Letland nog niet direct bij oorlogshandelingen betrokken waren, besloten de twee landen om zelf internationale schaatswedstrijden te organiseren.

Zo kon het gebeuren dat Alfons Berzins de grootste schaatser werd van het laatste vooroorlogse schaatsseizoen. Op het heilige ijs van Bislett versloeg Berzins op 3 en 4 februari 1940 bij een officieus WK alle Noorse schaatskanonnen plus de beste rijders uit Zweden, Amerika en Nederland.

De overwinning van Berzins deed de schaatskoorts in Letland tot ongekende hoogte stijgen. Bij de revanchewedstrijd, een week later in de Letse hoofdstad Riga, was het nationale legerstadion opnieuw twee dagen lang compleet uitverkocht. Dat de Noor Harry Haraldsen kampioen Alfons Berzins op het nippertje wist te verslaan, was voor de chauvinistische Letten een grote teleurstelling.

Maar Berzins nam wraak. Drie dagen na de nederlaag tegen Haraldsen was het legerstadion in Riga het decor van de eerste én laatste officiële schaatsinterland tussen Letland en Noorwegen. Voor een weer even massaal toegestroomd publiek versloeg Berzins toen wel alle Noorse toppers. Hoewel de Noren de interland wonnen, toonde ook Peteris Strods met een vijfde plaats aan dat het Letse schaatsen in de breedte eveneens sterk was geworden.

Russisch gevangene

In de zomer van 1940 bezette de Sovjet Unie Letland. De bezetting kon de Letse schaatskoorts niet temperen. Overal in het land werden wedstrijden gehouden. Toen Hitler in 1941 Stalin de oorlog verklaarde, werd Letland door de nazi's bezet. Met duizenden anderen vluchtte Berzins naar Rusland en nam dienst in het Rode Leger om tegen de nazi's te vechten.

In 1943 liep hij in een hinderlaag. De dertig Russen in zijn peloton werden ter plekke afgemaakt. Berzins kreeg genade, maar diende het Duitse uniform aan te trekken om tegen de Russen te vechten. In een Wehrmacht-uniform werd hij in februari 1945 op de terugtocht bij Praag door de Russen krijgsgevangen gemaakt en tot tien jaar strafkamp veroordeeld. Dankzij zijn ijzersterke gestel overleefde Berzins de Goelag-archipel en keerde in 1955 uitgehongerd en berooid in Riga terug.

Daar merkte hij dat zijn voormalige schaatsmaat Peteris Strods de grote man was geworden van het schaatsenrijden in de nieuwe Letse Sovjet-republiek. Strods was niet blij met de terugkeer van Berzins. Als overtuigd communist had hij er alles aan gedaan om de naam van "volksverrader" Berzins uit de geschiedenis te schrappen.

In een boek dat Strods in 1946 over het Letse schaatsen schreef, ontbrak de naam van Berzins zelfs geheel! Ook bleek Strods een vervroegde vrijlating van Berzins, aangevraagd door voormalige schaatsvrienden, persoonlijk te hebben tegengewerkt. Toch kon Strods niet voorkomen dat Berzins na zijn terugkeer in 1955 uit een Siberisch werkkamp weer als schaatstrainer aan de slag gaat.

Om de twee rivalen te verzoenen, werd in 1958 een unieke tweestrijd georganiseerd. Berzins en Strods, beiden de veertig gepasseerd, namen het tegen elkaar op in een strijd over 500 en 3000 meter. Het Mezapark-stadion, decor van de prestigestrijd, barstte uit zijn voegen toen de twee opposanten zich gereed maakten voor de sprint. Het werd een nek-aan-nek-race, die Berzins op de streep met een meter verschil won: 51,4 om 51,5.

Op de 3000 meter was was krachtsverschil groter en won Berzins overtuigend: 6.20 om 6.27. De sportieve rehabilitatie van Berzins was een feit.

Politiek bleef zijn naam echter besmet. Toen in 1969 de door hem ontdekte en getrainde Lasma Kauniste in Grenoble namens de Sovjet Unie wereldkampioene werd bij de vrouwen, mocht de naam van Berzins niet in de krant genoemd worden.

Alfons Berzins overleed op 18 december 1987 op 71-jarige leeftijd. Het hardrijden in Letland was als gevolg van milde winters en het gebrek aan een kunstijsbaan als wintersport "opgeheven" en vervangen door ijshockey en kunstrijden.

Toch bleek Berzins bij zijn overlijden niet vergeten. Zijn begrafenis werd één van de eerste openlijke uitingen van het Letse onafhankelijkheidsstreven, dat onder de perestrojka van Gorbatsjov enige speelruimte had gekregen.

Toen Letland in 1991 daadwerkelijk de onafhankelijkheid herwon, stond niets een officiële rehabilitatie van Alfons Berzins in de weg. Het nationale sportmuseum in Riga richtte een aparte vitrine in voor Alfons Berzins en Lasma Kauniste.

En Peteris Strods? Hij overleed anoniem in 1995. In het nieuwe Letland werd hij gezien als een voormalige collaborateur van de Russen. Rita Apine, als historica verbonden aan het Lets sportmuseum in Riga, werkt aan een boek over de geschiedenis van de Letse schaatssport. Aan de unieke sportieve én politieke tweestrijd van Alfons&Peteris zal in dit boek ruime aandacht geschonken worden. Voor de informatie die zij mij voor dit verhaal verstrekte, dank ik haar hartelijk.

Schaatsen · Sport en politiek

permalink | plaats reactie |

Reacties