Klaas Pander is een verdwenen schaatsheld

Haarlem eert al enkele jaren zijn belangrijkste sporters. Hun foto’s hangen aan het Kennemer-CIOS-complex als een Galery d’Honneur. Er mist echter een heel belangrijke naam, valt juist tijdens de Olympische Winterspelen op.

Klaas Pander was lid van de zogenaamde Damiaatjes, die op deze foto staan. Pander staat geheel rechts, met meteen naast hem Jaap Eden

Zoals Haarlem op de Galery d’Honneur laat zien heeft het enkele belangrijke schaatsers voortgebracht: meervoudig wereldkampioen Jaap Eden, Elfsteden-pionier Pim Mulier en olympisch kampioene Yvonne van Gennip.

Pim Mulier

De eerste twee namen zijn vanuit de oertijd van de Nederlandse sport, van het laatste deel van de negentiende eeuw. Mulier was als pionier betrokken bij onder meer de oprichting van de Koninklijke HFC (nu nog de oudste voetbalclub van het land), de voetbalbond en de Wandelvierdaagse van Nijmegen.

In december 1890 reed hij op eigen kracht langs de Friese elf steden en schreef daarover een beroemd verslag in het boek Wintersport uit 1893, met als beroemde slotzin ‘Zelden heb ik zoo'n prettigen dag gehad.’ Door zijn inspanningen was er in 1909 voor de eerste keer een georganiseerde Elfstedentocht, zodat dit evenement vorig jaar precies een eeuw bestond.

Jaap Eden

De faam van Jaap Eden, die andere held van Haarlem, reikte tot ver buiten Nederland als beste schaatser én wielrenner van zijn tijd. Geen sporter was zo groot als hij, en zo populair. Geen man is daarna zo diep gevallen, en uiteindelijk eenzaam en berooid aan zijn einde gekomen.

Op 4 februari 1925, deze maand dus precies 85 jaar geleden, schreef de Nieuwe Rotterdamsche Courant een prachtig overlijdensbericht over Eden. Op literaire wijze werd de overleden sporter in zijn buitenaardse perspectief geplaatst:

Den universeelen physieken mensch

‘Op 19 October 1873 werd te Groningen een jongen geboren waar de goden plezier in hadden. Zij stoeiden en dolden met het kereltje en brachten het lachende groot. Zij hielden van het ventje zóóveel, dat het was als wilden zij den kleinen man in hun kring binnen halen en er een jongen god van maken.

Elk hunner schonk hem van zijn beste gaven; hij kreeg een gouden lichaam en een ‘goddelijk’ humeur, hij kreeg een onweerstaanbare glimlach en een oog dat straalde van kracht en levenslust en van moed. De dartele goden creëerden in den blonden jongeling een wereldveroveraar, den universeelen physieken mensch.

Maar in hun speelsche royaliteit vergaten zij zijn kracht met wijsheid te steunen. Wel hadden zij hem er zooveel bij geschonken dat hij was een goedhartig en welmeenend mensch, maar niet hadden zij hem geschonken de wijsheid welke zich uit in zelfbedwang en zelftucht.

En toen zij hun fout ontdekten, en dat was toen zij den jongen man zagen staan grooter en machtiger dan zij zich van hem gedacht hadden, toen hij meer roem oogstte dan voor eenig physiek-formidabel mensch was weggelegd, toen juist keerden de goden zich van hem af opdat zij niet zouden zien hoe dit lichamelijk keizerrijk zou verworden en in-een storten.

Het is de schuld der overdadige goden, dat de machtigste de meest hulpbehoevende werd.’

Aldus de NRC, die prachtig samenvatte dat Eden in zijn leven alles ahd gewonnen én alles had verloren. Hij was vijf keer wereldkampioen geweest: drie keer als schaatser en twee keer als wielrenner. Nadat hij beroepssporter was geworden, verdiende hij fortuinen. Hij gaf ook alles zo snel mogelijk weer uit en ging uiteindelijk ten onder aan zijn succes. In hun speelse royaliteit vergaten de goden zijn kracht met wijsheid te steunen…

Klaas Pander

Dat is wijsheid achteraf. De nog jonge Eden had wel het geluk in Haarlem iemand te vinden, die hem wilde begeleiden. Zo kon hij zichzelf ontwikkelen tot de sportieve grootheid, die hem bracht tot op de Galery d’Honneur. Klaas Pander werd zijn eerste trainer, zes jaar ouder dan Eden en ook een groot sportman in zijn tijd. Hij schaatste drie keer op een WK Allround en won vele titels. Allemaal als amateur, want hij kreeg geen geld voor zijn sportieve prestaties.

Over hem werd in januari 1889 geschreven: ‘Klaas Pander is geboren te Haarlem. Wij kunnen, jammer genoeg, van hem niets anders mededeelen dan dat hij een stevig gebouwde jonge man is, droog maar taai, met een levenslustig en open uiterlijk. Hij rijdt met mooien gelijken slag, altijd stevig door.’

Pander was een belangrijk sportman, zoals eerdergenoemde NRC ook al schreef in de necrologie van Eden: ‘En aan Klaas Pander had Eden zijn voorbeeld. In zooverre kan men zeggen dat Pander zijn leermeester is geweest.’

Zoals ze in Haarlem in 1895 zeiden: 'Er is een groot man opgestaan in Haarlem. Dat is Klaas Pander. Er is een nog grooter man opgestaan in Haarlem én dat is Jaap Eden.'

De vergeten held

Die Klaas Pander is tot nu toe vergeten op de eregalerij. En zo is heel Haarlem vergeten wat Pander heeft betekend voor de ontwikkeling van de sport. Daarmee is precies het tegenovergestelde gebeurd als met Jaap Eden. Over hem had de NRC in zijn overlijdensbericht terecht geschreven:

‘Eden is niet gestorven. Zulke figuren sterven niet. Eden leeft en zal blijven leven, geslachten lang. En als de mensch niet meer zal wielrijden en als de mensch niet meer zal schaatsenrijen, wanneer alles vliegt en de mensch zich voortbeweegt door middel van nog onbekende krachten en apparaten, dan nog zal er gesproken worden over den Hollander Eden die op de apparaten van zijn tijd den kampioen der kampioenen was.’

Die eerste trainer van die kampioen der kampioenen is ook zo’n figuur, die niet mag sterven. Klaas Pander, onthoud die naam.

Deze tekst is een bewerking van een lezing in Haarlem

Schaatsen · Vergeten sporthelden

permalink | plaats reactie |

Reacties