Wat zegt basketbal over Turkije?

Als je basketbal en referendum combineert, krijg je volgens Simon Kuper in een notendop een lesje over de Turkse identiteit.

De ramadan was dit jaar zwaar voor de gelovigen in Istanbul. Omdat de vastenperiode in de zomer viel, moesten de aanhangers van de islam het lange, hete dagen zonder eten, sigaretten en water doen. Als ze in de file stonden, waren de automobilisten door hun lage bloedsuiker sneller geïrriteerd dan anders. En dan moesten ze ook nog toekijken hoe ongelovige Turken lekker aten en rookten. Maar dat is nu voorbij. Het Suikerfeest is gevierd.

Zondag gebeurden er twee dingen tegelijk, die niets met elkaar te maken hadden. Overdag stemden de Turken in een referendum, georganiseerd door de AKP, over een grondwetswijziging die de macht van militairen en rechters moet beperken. ’s Avonds werd in Istanbul de finale gespeeld van het WK basketbal, waarin de Amerikanen wonnen van de Turken. Als je het basketbal en het referendum combineert, heb je een korte uitleg van de Turkse identiteit zoals die nu is.

Regionale spanningen

Toen de Griekse en Turkse teams elkaar vroeg in het toernooi tegenkwamen, was dat voor basketbalkenners reden tot grote pret. De sport wordt gekenmerkt door regionale spanningen – geen wonder, omdat de meeste Balkanstaten, de VS en Rusland tot de sterkste landen behoren.

Fans denken nog met plezier terug aan de finale tijdens de Olympische Spelen van 1972, toen de Amerikanen de overwinning op de Russen al vierden omdat ze dachten dat de wedstrijd was afgelopen. Maar ze bleken nog drie seconden te moeten spelen en verloren alsnog. De zilveren medaille van de VS ligt nog steeds in een kluis in Lausanne; ze hebben hem nooit opgehaald.

En dan was er nog het eind van de wedstrijd tijdens het EK van 1995: de Servische winnaars maakten toen hun bekende overwinningsgebaar met drie vingers, en de Kroaten die derde waren geworden, en zich het gebaar nog al te goed herinnerde van de Servische strijders, liepen uit protest de zaal uit.

De verwachting was dat de wedstrijd Turkije-Griekenland net zo gespannen zou verlopen. Maar er was geen vuiltje aan de lucht. De Griekse fans hielden een spandoek op,met de tekst: ‘We zijn buren, geen vijanden’. Op hun T-shirts stonden soortgelijke uitspraken. Nadat de Turken hadden gewonnen, omhelsden de spelers van beide teams elkaar en de Montenegrijnse trainer van Turkije had het over een ‘gevecht tussen heren.’

De 12 Dev Adam (de twaalf reusachtige mannen), zoals de bijnaam van het Turkse team luidt, zijn waarschijnlijk niet de ideale vertegenwoordigers van het Turkse nationalisme. Basketbal is hier vooral een sport voor een minderheid: de middenklasse. Verschillende giganten komen uit een andere minderheid: de immigranten uit de Westelijke Balkan, waar basketbal erg geliefd is. Er zijn spelers die Servo-Kroatisch spreken. Je kunt bijna zeggen dat Turkije het vierde team van voormalig Joegoslavië is op dit toernooi, samen met Servië, Kroatië en Slovenië.

De vriendschappelijke sfeer tijdens Turkije-Griekenland is typerend voor dit toernooi. In de wedstrijd tussen de VS en Iran toonden de twee landen zich maatjes, de enige botsing die plaatsvond was van rituele aard, tussen twee teamgenoten van de Memphis Grizlies, die nu tegen elkaar moesten spelen.

Servië-Kroatië was gewoon broederlijk te noemen, al was het wel een belangrijke wedstrijd, waarbij de Serven met één punt verschil de Kroaten naar huis stuurden.

Er waren heel wat fans die overliepen van Joego-nostalgie, omdat ze een droomteam zouden hebben als de Serven, Kroaten en Slovenen nog samen speelden. Samengevat gaf dit WK – net als het WK voetbal – een beeld van een Europa waar de oude wedijver een beetje naar de achtergrond is geschoven.

Cheerleader

Er waren andere spanningen: tussen de Turken onderling. De Turken maakten geen ruzie over Grieken maar over cheerleaders. De danseressen, uit de voormalige Sovjet-Unie, bleven aan de kant zitten toen Turkije speelde, omdat de religieuze premier Recep Tayyip Erdogan en zijn gesluierde vrouw aanwezig waren. Veel niet-religieuze Turken vonden dat knap irritant.

Dezelfde spanningen waren zichtbaar tijdens ramadan en nog duidelijker rond het referendum. Theoretisch gaat het referendum over grondwetswijzigingen, voorgesteld door de AKP. Maar er is niet vaak een debat over hervormingen dat de gemoederen zo bezighoudt. Het opkomstpercentage lag zondag rond de 80. Als je rondloopt in Istanbul merk je nauwelijks dat er ook nog gebasketbald wordt.

Veel mensen zien het referendum als een kwestie van identiteit. De meeste religieuzen stemden voor Erdogan, dus ‘ja’. De meeste niet-religieuze republikeinen ‘nee’. Met andere woorden: de stemmers namen een positie in, waarbij de ene groep Turken tegenover de andere kwam te staan.

Misschien is het een vreselijke generalisatie, maar ik durf te zeggen dat de Turken zichzelf niet meer definiëren door zich af te zetten tegen buitenlanders. Steeds vaker bepalen ze hun identiteit door zich tegen elkaar af te zetten.

Basketbal · Sport en politiek

permalink | plaats reactie |

Reacties