Zoeken

Het verhaal is bekend. Zambia’s gouden generatie voetballers verongelukte op 27 april 1993 bij een vliegtuigongeluk op weg naar een WK-kwalificatiewedstrijd in Senegal. Zes spelers van het team dat op de Spelen in Seoul zo’n indruk had gemaakt door Italië op een 4-0 nederlaag te trakteren kwamen om. PSV’er Bwalya Kalusha was daar niet bij, hij zou rechtstreeks vanuit Europa naar de Senegalese hoofdstad Dakar vliegen. In de volgende jaren groeide Kalusha uit tot de onbetwiste leider van de Zambiaanse voetbalploeg.

Gammel vliegtuig

Het Zambiaanse nationale team maakte begin jaren negentig voor uitwedstrijden meestal gebruik van een vliegtuig van de Zambiaanse luchtmacht, een De Havilland C5 Buffalo. Niet alleen was het voor de spelers nogal een uitdaging om in een militair toestel boven allerlei Afrikaanse conflicthaarden te vliegen, ook was dit kleine vliegtuig eigenlijk niet berekend op langeafstandsvluchten en vertoonde het vaak kuren.

Maar voor de Zambiaanse voetbalbond was dat minder belangrijk dan de geldbesparing die het inzetten van dit toestel opleverde. Nadat het de vorige dag was teruggekeerd van een lange trip naar Mauritius, waar Zambia een kwalificatiewedstrijd voor de Afrika Cup had gewonnen, vertrok het vliegtuig op 27 april 1993 vanuit de Zambiaanse hoofdstad Lusaka richting Senegal.

De Buffalo maakte een tussenstop in de Gabonese hoofdstad Libreville. Een paar minuten nadat het vliegtuig daar opgestegen was stortte het in de Atlantische Oceaan. Ooggetuigen zagen een grote vuurbal aan de horizon. Alle dertig inzittenden, waaronder de bemanning, achttien spelers en de complete technische staf, kwamen om. In Zambia werd een week van nationale rouw afgekondigd, en de slachtoffers werden onder grote belangstelling begraven.

Slepend onderzoek

Een onderzoek naar de toedracht van het ongeluk werd opgestart door zowel de Gabonese als Zambiaanse autoriteiten. Dit leidde al snel tot een hoogoplopende ruzie tussen het Engelstalige Zambia en het Francofone Gabon. Zambia verweet Gabon niet mee te werken aan het onderzoek, waarover het zich beklaagde bij de Organisatie van Afrikaanse eenheid.

Hoewel er door groepen Gabonezen openlijk werd gerouwd om dit trieste ongeluk, waren er in Gabon ook smakeloze protesten tegen het gegeven dat de faciliteiten in het mortuarium en het ziekenhuis werden aangewend voor deze buitenlandse slachtoffers. Berichtgeving hierover verhoogde de geruchtenstroom die inmiddels op gang was gekomen. Een wijdverbreid verhaal in Zambia was dat Gabonese militairen het vliegtuig met een raket uit de lucht hadden geschoten.

In Gabon bedachten schoolkinderen een rijmpje:

“Papa Omar, il a tué la Zambie. Si vous n’êtes pas sage, il a vous tuer aussi!”

Vertaling: “Papa Omar [Bongo, de Gabonese dictator van dat moment] heeft Zambia gedood. Als je niet voorzichtig bent, zal hij jou ook ombrengen.”

Omdat vermoed werd dat de Gabonese overheid informatie achterhield wilde een deel van de Zambiaanse bevolking dat het land de oorlog zou verklaren aan Gabon. (Pas in 2003, tien jaar na het ongeluk, publiceerde Gabon eindelijk het rapport, waarin veel vragen onbeantwoord bleven. Volgens het rapport vatte één van de motoren na het opstijgen vlam, en had de vermoeide piloot, die de vorige dag ook al van Mauritius naar Zambia was gevlogen, per abuis juist de enige nog draaiende motor uitgeschakeld.)

Het gemiste WK

Een oorlog kwam er niet, en Zambia vervolgde op het voetbalveld zijn weg naar het WK. Op 4 juli werd met een vernieuwd team in Lusaka met 2-1 gewonnen van Marokko. Op 7 augustus volgde de uitgestelde wedstrijd tegen Senegal. Dit keer bracht een degelijk burgertoestel het team naar de plaats van bestemming, waar het niet verder kwam dan 0-0.

Met ontwikkelingsgeld van Minister Jan Pronk bereidde het Zambiaanse elftal, inmiddels de Chipolopolo’s (koperen kogels) genaamd, zich in Nederland voor op de beslissende twee wedstrijden. Thuis werd eenvoudig met 4-0 gewonnen van Senegal, zodat Zambia op 10 oktober in de laatste wedstrijd tegen Marokko aan een punt genoeg zou hebben in Casablanca.

De FIFA besloot in al haar wijsheid de Gabonese scheidsrechter Jean-Fidel Diramba aan te stellen. Vooraf maakte Zambia bezwaar tegen de aanstelling van deze leidsman uit het land waarmee het op dat moment zo overhoop lag, zonder succes. Diramba had zich een maand eerder al niet geliefd gemaakt in Zambia na een aantal beslissingen in de wedstrijd van de lokale trots Nkana Red Devils tegen de Ghanese club Asante Kotoko, die door de Zambianen met 3-0 verloren werd.

Zambia verloor de wedstrijd met 1-0. Marokko ging naar het WK, niet Zambia. De Gabonese scheidsrechter nam, volgens de Zambianen, een aantal discutabele beslissingen en onthield de ploeg twee strafschoppen, waarvan één in de laatste minuut. Het land tekende protest aan bij de FIFA en wilde de wedstrijd laten overspelen, maar de bond negeerde dit verzoek.

Volgens Adrian Bauleni, de secretaris-generaal van de Zambiaanse voetbalbond, was de leiding van het Gabonese arbitrale trio “zwak, vooringenomen en vrees aanjagend” geweest. Tussen Gabon en Zambia kwam het niet meer goed. Het woord ‘Gabon’ vond zelfs zijn weg in het vocabulaire van Zambia, als een soort synoniem voor ‘minkukel’ of iets dat niet functioneert.

De Afrika Cup

Zambia plaatste zich wel voor de Afrika Cup in 1994. Daar presteerde het bijna het onmogelijke. De Chipolopolo’s haalden in Tunesië de finale, maar konden de droom net niet helemaal waarmaken. Na een 2-1 nederlaag tegen de Nigeriaanse Super Eagles restte de twee plaats. Het verongelukken van het beste Zambiaanse team ooit bleef een diepe wond voor de Zambianen, vooral omdat het land na ‘Gabon’ nooit meer echt kans had op het bereiken van een WK. In de Afrika Cup werd de finale na 1994 nimmer meer gehaald.

Tijdens de huidige editie in Equatoriaal-Guinea en Gabon speelde Zambia tot nu toe alle wedstrijden in het eerstgenoemde land. De finale is echter in Gabon. Als daar zondag de Afrika Cup gewonnen wordt, nagenoeg op dezelfde plek waar het noodlottige ongeluk van 1993 plaatsvond, zal er hoogstwaarschijnlijk een ongekend feest in Zambia losbarsten en krijgt het woord 'Gabon' ook weer een positieve betekenis. Voor Kalusha, inmiddels voorzitter van de voetbalbond, wordt het hoe dan ook een emotionele dag.

Voetbal

permalink | plaats reactie |